Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, trong đó có quyền được xác định danh tính và được pháp luật thừa nhận tư cách pháp lý của công dân, là nền tảng quan trọng của mọi chính sách. Giấy tờ tùy thân – bao gồm các loại giấy tờ như căn cước công dân, giấy khai sinh, hộ chiếu, giấy đăng ký kết hôn – không chỉ là công cụ hành chính để nhận diện cá nhân mà còn là chìa khóa giúp công dân thực hiện hàng loạt quyền cơ bản khác như quyền đi lại, quyền học tập, quyền làm việc, quyền tham gia các giao dịch dân sự, quyền được hưởng an sinh xã hội và các quyền tài sản khác.
Trong tố tụng hình sự, truy tố là giai đoạn quan trọng nhằm kiểm tra tính đầy đủ, hợp pháp và khách quan của các chứng cứ buộc tội, qua đó quyết định việc đưa bị can ra xét xử trước Tòa án. Đây cũng là thời điểm người bị buộc tội chịu tác động mạnh mẽ của các quyết định tố tụng, đặc biệt liên quan đến quyền tự do thân thể và quyền được bảo vệ pháp lý. Đối với những người yếu thế, hoàn cảnh khó khăn – thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 - việc bảo đảm họ được tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí, kịp thời và có chất lượng càng trở nên cấp thiết.
Trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, người thực hiện trợ giúp pháp lý đóng vai trò quan trọng nhằm bảo đảm quyền bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
Theo quy định của BLTTHS năm 2015, giai đoạn khởi tố vụ án hình sự bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng nhận được tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố (nguồn tin về tội phạm) và kết thúc khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra một trong các quyết định: khởi tố vụ án hình sự; không khởi tố vụ án hình sự; tạm đình chỉ giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm; kiến nghị khởi tố.
Trợ giúp pháp lý (TGPL) là một chính sách xã hội đặc thù, thể hiện sâu sắc bản chất nhân văn của Nhà nước pháp quyền, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đặc biệt là quyền tiếp cận công lý của các nhóm yếu thế. Vì vậy, TGPL luôn được Đảng, Nhà nước quan tâm bảo đảm thực hiện. Gần ba thập kỷ hình thành và phát triển cho thấy, hiệu quả hoạt động TGPL phụ thuộc rất lớn vào chất lượng quản lý nhà nước. Trong bối cảnh cải cách tư pháp, tinh gọn bộ máy, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, việc nghiên cứu quản lý nhà nước về TGPL từ góc độ lý luận có ý nghĩa quan trọng, góp phần làm rõ cơ sở khoa học, hoàn thiện thể chế, đổi mới mô hình tổ chức và phương thức quản lý, nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động TGPL trong kỷ nguyên mới.
Trong chiến tranh, Việt Nam là quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi chất độc da cam/dioxin. Theo báo cáo của Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam (2024), ước tính cả nước hiện có khoảng 4,8 triệu người bị phơi nhiễm, trong đó trên 1 triệu người là nạn nhân trực tiếp đang phải điều trị bệnh tật, suy giảm khả năng lao động và gánh chịu nhiều hệ lụy về tâm lý - xã hội. Di chứng dioxin có thể truyền sang nhiều thế hệ, gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe, tâm lý và đời sống kinh tế của gia đình nạn nhân.
Ngày 15/12/2017, Chính phủ ban hành Nghị định số 144/2017/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý (TGPL) năm 2017. Được ban hành ngay sau khi Luật TGPL có hiệu lực, việc triển khai thi hành Nghị định đã có tác động kịp thời, mạnh mẽ đến công tác tổ chức thực hiện TGPL, đưa Luật TGPL đến với người nghèo, người có công với cách mạng, đối tượng yếu thế, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn, vùng có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, qua đó nâng cao vị thế, vai trò của pháp luật trong quản lý đất nước, quản lý xã hội và bảo vệ quyền công dân.
Hệ thống thực hiện bào chữa hình sự với sự tham gia của các luật sư bào chữa miễn phí được thành lập tại nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa (Trung Quốc) vào những năm 50 của thế kỷ 20. Năm 1994, Chính phủ Trung Quốc đã chỉ đạo việc nghiên cứu và thành lập hệ thống trợ giúp pháp lý (TGPL) đặc trưng của Trung Quốc. Sau đó, những nỗ lực thiết lập các cơ quan TGPL trên cả nước nhằm mục đích thực hiện TGPL miễn phí cho người nghèo đã được bắt đầu vào năm 1996. Ngày 01/9/2003, Quy tắc TGPL đã được Quốc vụ việc Trung Quốc ban hành, quy định TGPL thuộc về trách nhiệm của Chính phủ và thiết lập cơ cấu tổ chức và các nguyên tắc chung của hệ thống TGPL ở Trung Quốc.
Trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, công tác trợ giúp pháp lý (TGPL) ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người yếu thế, góp phần bảo đảm công bằng, bình đẳng trong tiếp cận công lý. Trợ giúp viên pháp lý - lực lượng nòng cốt thực hiện TGPL tại các Trung tâm TGPL nhà nước đang đứng trước yêu cầu ngày càng cao của xã hội, cùng với quá trình cải cách tư pháp, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, với nhiều thách thức mới về chuyên môn, kỹ năng, đạo đức nghề nghiệp và khả năng thích ứng với công nghệ. Vì vậy, việc xây dựng kế hoạch bồi dưỡng, đào tạo chuyên sâu, bài bản và toàn diện là hết sức cần thiết và cấp bách, nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ TGPL, đồng thời củng cố vị thế và vai trò của chức danh này trong hệ thống tư pháp.
Ngày 20/6/2017, Quốc hội khóa XIV đã tiếp tục ghi nhận vị trí, vai trò công tác trợ giúp pháp lý (TGPL) bằng việc thông qua Luật TGPL. Sự ra đời của Luật TGPL năm 2017 đã đánh dấu mốc quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế công tác TGPL nói riêng và triển khai Hiến pháp năm 2013 về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân nói chung. Mở rộng diện người được TGPL theo các nguyên tắc, tiêu chí cụ thể, phù hợp với bản chất của TGPL và điều kiện đặc thù của đất nước là một trong những điểm mới của Luật TGPL 2017 so với Luật TGPL năm 2006 thể hiện rõ nét quyền con người trong lĩnh vực TGPL.