Trợ giúp pháp lý (TGPL) là một chính sách xã hội đặc thù, thể hiện sâu sắc bản chất nhân văn của Nhà nước pháp quyền, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đặc biệt là quyền tiếp cận công lý của các nhóm yếu thế. Vì vậy, TGPL luôn được Đảng, Nhà nước quan tâm bảo đảm thực hiện. Gần ba thập kỷ hình thành và phát triển cho thấy, hiệu quả hoạt động TGPL phụ thuộc rất lớn vào chất lượng quản lý nhà nước. Trong bối cảnh cải cách tư pháp, tinh gọn bộ máy, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, việc nghiên cứu quản lý nhà nước về TGPL từ góc độ lý luận có ý nghĩa quan trọng, góp phần làm rõ cơ sở khoa học, hoàn thiện thể chế, đổi mới mô hình tổ chức và phương thức quản lý, nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động TGPL trong kỷ nguyên mới.
Trong chiến tranh, Việt Nam là quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi chất độc da cam/dioxin. Theo báo cáo của Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam (2024), ước tính cả nước hiện có khoảng 4,8 triệu người bị phơi nhiễm, trong đó trên 1 triệu người là nạn nhân trực tiếp đang phải điều trị bệnh tật, suy giảm khả năng lao động và gánh chịu nhiều hệ lụy về tâm lý - xã hội. Di chứng dioxin có thể truyền sang nhiều thế hệ, gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe, tâm lý và đời sống kinh tế của gia đình nạn nhân.
Ngày 15/12/2017, Chính phủ ban hành Nghị định số 144/2017/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý (TGPL) năm 2017. Được ban hành ngay sau khi Luật TGPL có hiệu lực, việc triển khai thi hành Nghị định đã có tác động kịp thời, mạnh mẽ đến công tác tổ chức thực hiện TGPL, đưa Luật TGPL đến với người nghèo, người có công với cách mạng, đối tượng yếu thế, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn, vùng có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, qua đó nâng cao vị thế, vai trò của pháp luật trong quản lý đất nước, quản lý xã hội và bảo vệ quyền công dân.
Hệ thống thực hiện bào chữa hình sự với sự tham gia của các luật sư bào chữa miễn phí được thành lập tại nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa (Trung Quốc) vào những năm 50 của thế kỷ 20. Năm 1994, Chính phủ Trung Quốc đã chỉ đạo việc nghiên cứu và thành lập hệ thống trợ giúp pháp lý (TGPL) đặc trưng của Trung Quốc. Sau đó, những nỗ lực thiết lập các cơ quan TGPL trên cả nước nhằm mục đích thực hiện TGPL miễn phí cho người nghèo đã được bắt đầu vào năm 1996. Ngày 01/9/2003, Quy tắc TGPL đã được Quốc vụ việc Trung Quốc ban hành, quy định TGPL thuộc về trách nhiệm của Chính phủ và thiết lập cơ cấu tổ chức và các nguyên tắc chung của hệ thống TGPL ở Trung Quốc.
Trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, công tác trợ giúp pháp lý (TGPL) ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người yếu thế, góp phần bảo đảm công bằng, bình đẳng trong tiếp cận công lý. Trợ giúp viên pháp lý - lực lượng nòng cốt thực hiện TGPL tại các Trung tâm TGPL nhà nước đang đứng trước yêu cầu ngày càng cao của xã hội, cùng với quá trình cải cách tư pháp, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, với nhiều thách thức mới về chuyên môn, kỹ năng, đạo đức nghề nghiệp và khả năng thích ứng với công nghệ. Vì vậy, việc xây dựng kế hoạch bồi dưỡng, đào tạo chuyên sâu, bài bản và toàn diện là hết sức cần thiết và cấp bách, nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ TGPL, đồng thời củng cố vị thế và vai trò của chức danh này trong hệ thống tư pháp.
Ngày 20/6/2017, Quốc hội khóa XIV đã tiếp tục ghi nhận vị trí, vai trò công tác trợ giúp pháp lý (TGPL) bằng việc thông qua Luật TGPL. Sự ra đời của Luật TGPL năm 2017 đã đánh dấu mốc quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế công tác TGPL nói riêng và triển khai Hiến pháp năm 2013 về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân nói chung. Mở rộng diện người được TGPL theo các nguyên tắc, tiêu chí cụ thể, phù hợp với bản chất của TGPL và điều kiện đặc thù của đất nước là một trong những điểm mới của Luật TGPL 2017 so với Luật TGPL năm 2006 thể hiện rõ nét quyền con người trong lĩnh vực TGPL.
Sau gần 08 năm thi hành Luật Trợ giúp pháp lý (TGPL), công tác TGPL đã đi vào nề nếp và đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Về thể chế, trên cơ sở quy định của Luật TGPL năm 2017, đến nay đã có 03 Nghị định, 01 Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, 16 Thông tư của Bộ trưởng Bộ Tư pháp và 02 Thông tư liên tịch quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật.
Về tổ chức thực hiện TGPL, hiện toàn quốc
Ngày 29/6/2018, Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã ban hành Thông tư liên tịch số 10/2018/TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC-TANDTC-VKSNDTC quy định về phối hợp thực hiện trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng (sau đây gọi là Thông tư liên tịch số 10). Thông tư liên tịch số 10 đã tạo cơ sở pháp lý cho việc thực hiện công tác phối hợp TGPL trong hoạt động tố tụng, quy định rõ hơn trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, tổ chức và người thực hiện TGPL. Tuy nhiên, sau hơn 07 năm triển khai, việc thực hiện Thông tư liên tịch số 10 đã bộc lộ một số khó khăn, vướng mắc như: chưa có quy định về việc giải thích quyền trợ giúp pháp lý cho người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố; một số biểu mẫu ban hành kèm theo Thông tư liên tịch chưa thật sự thuận tiện trong quá trình áp dụng,…Đồng thời trong bối cảnh yêu cầu về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật được đặt ra nhằm đáp ứng sự phát triển đất nước trong giai đoạn mới, nhiều quy định mới đã được ban hành như Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, Luật Phòng chống mua bán người năm 2024, Quyết định số 26/2025/QĐ-TTg quy định về thành phần và nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật,…Do đó, việc nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung Thông tư liên tịch số 10 là vô cùng cần thiết. Trên cơ sở đó, Bộ Tư pháp đã phối hợp với Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các Bộ: Công an, Quốc phòng, Tài chính để xây dựng dự thảo Thông tư liên tịch sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư liên tịch số 10 (sau đây gọi là dự thảo Thông tư liên tịch sửa đổi).
Thời gian vừa qua, Đảng và nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng liên quan đến công tác TGPL. Đặc biệt, trong giai đoạn đất nước đang bước vào kỷ nguyên mới, để phù hợp với tình hình thực tiễn cũng như đáp ứng yêu cầu vận hành của chính quyền địa phương 2 cấp, việc sửa đổi, bổ sung Luật TGPL năm 2017 là cần thiết.
Bên cạnh những kết quả đã đạt được, qua 8 năm triển khai thi hành, Luật TGPL năm 2017 đã bộc lộ một số bất cập, khó khăn, vướng mắc cần khắc phục cũng như những vướng mắc trong triển khai luật.