Trong tố tụng hình sự, truy tố là giai đoạn quan trọng nhằm kiểm tra tính đầy đủ, hợp pháp và khách quan của các chứng cứ buộc tội, qua đó quyết định việc đưa bị can ra xét xử trước Tòa án. Đây cũng là thời điểm người bị buộc tội chịu tác động mạnh mẽ của các quyết định tố tụng, đặc biệt liên quan đến quyền tự do thân thể và quyền được bảo vệ pháp lý. Đối với những người yếu thế, hoàn cảnh khó khăn – thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 - việc bảo đảm họ được tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí, kịp thời và có chất lượng càng trở nên cấp thiết.
Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, sau khi kết thúc điều tra, người thực hiện trợ giúp pháp lý (TGPL) mới được quyền tiếp cận hồ sơ vụ án để phục vụ hoạt động bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Khi hồ sơ còn thuộc quyền quản lý của Cơ quan điều tra, việc đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu phải được thực hiện tại trụ sở cơ quan này và chịu sự giám sát của Điều tra viên theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật.
Trong bối cảnh đó, nghiên cứu hồ sơ vụ án là hoạt động trọng tâm và nổi bật nhất của người thực hiện TGPL trong giai đoạn truy tố. Tùy theo tư cách tham gia tố tụng (người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự), nội dung nghiên cứu có thể khác nhau, song có thể khái quát ở các nhóm vấn đề cơ bản sau:
Thứ nhất, kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của các quyết định, hành vi tố tụng.
Người thực hiện TGPL cần rà soát các quyết định tố tụng như: quyết định phân công Điều tra viên, quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can, quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn; đặc biệt chú ý hình thức, thẩm quyền, thời điểm ban hành và nội dung quyết định. Đối với các vụ án khởi tố theo yêu cầu của người bị hại, nhất là tội cố ý gây thương tích theo khoản 1 Điều 134 BLHS, cần xem xét kỹ tính đầy đủ, thống nhất trong việc xác định trách nhiệm hình sự của các đồng phạm.
Song song với đó là việc kiểm tra các hành vi tố tụng của Điều tra viên thông qua biên bản khám nghiệm, hỏi cung, lấy lời khai, đối chất, nhận dạng, thực nghiệm điều tra… nhằm đánh giá sự tuân thủ trình tự, thủ tục tố tụng và giá trị pháp lý của chứng cứ.
Thứ hai, nghiên cứu nhân thân bị can và các tài liệu liên quan.
Nội dung này bao gồm việc xem xét lý lịch bị can theo đúng mẫu, các tài liệu xác định độ tuổi, năng lực trách nhiệm hình sự, tiền án, tiền sự, hoàn cảnh gia đình, tình trạng sức khỏe. Việc nghiên cứu nhân thân có ý nghĩa quan trọng trong xác định cấu thành tội phạm, áp dụng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cũng như đánh giá khả năng tái phạm, tái phạm nguy hiểm.
Đối với các vụ án xâm phạm danh dự, nhân phẩm, người thực hiện TGPL đặc biệt lưu ý tài liệu xác định độ tuổi của bị hại; trường hợp có nghi vấn phải kiến nghị điều tra bổ sung hoặc giám định lại để bảo đảm xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.
Thứ ba, nghiên cứu nội dung kết luận điều tra và hệ thống chứng cứ.
Việc nghiên cứu kết luận điều tra nhằm đánh giá tính phù hợp giữa nội dung kết luận với toàn bộ hồ sơ vụ án, căn cứ đề nghị truy tố, tội danh và điều khoản áp dụng. Người thực hiện TGPL cần phân tích toàn diện các chứng cứ buộc tội và gỡ tội, đánh giá tính xác thực, hợp pháp và liên quan của từng chứng cứ, đồng thời đặt trong tổng thể diễn biến vụ án.
Các tài liệu trọng tâm cần được nghiên cứu kỹ gồm: lời khai của bị can (kể cả trường hợp nhận tội hoặc không nhận tội), lời khai người bị hại, người làm chứng; các biên bản khám nghiệm, thu giữ vật chứng, đối chất, nhận dạng; kết luận giám định; tài liệu xác định thiệt hại vật chất, phi vật chất; tài liệu chứng minh các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Thứ tư, đánh giá mức độ đầy đủ của hồ sơ và kiến nghị tố tụng.
Trên cơ sở nghiên cứu hồ sơ, người thực hiện TGPL phải xác định hồ sơ đã đủ căn cứ giải quyết vụ án hay chưa; nếu còn thiếu, vi phạm hoặc mâu thuẫn thì đề xuất kiến nghị điều tra bổ sung, giám định lại, đối chất lại hoặc loại trừ chứng cứ không hợp pháp theo quy định của BLTTHS.
Việc nghiên cứu hồ sơ phải được trích cứu khoa học, có hệ thống, phản ánh kết quả phân tích và đánh giá của người thực hiện TGPL, không sao chép máy móc hồ sơ điều tra, qua đó phục vụ hiệu quả cho hoạt động bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ.
Hoạt động của người thực hiện TGPL trong giai đoạn truy tố giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa và nâng cao chất lượng quyết định truy tố của Viện kiểm sát. Để phát huy hiệu quả hoạt động này, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường phối hợp liên ngành và nâng cao năng lực, điều kiện bảo đảm cho đội ngũ người thực hiện TGPL, góp phần thực hiện mục tiêu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Tuyết Minh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý