Đưa trợ giúp pháp lý đến gần người dân trong phòng, chống ma túy

Theo Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp, ngày 4/3/2026, Bộ Tư pháp ban hành Công văn số 1235/BTP-PB&TG hướng dẫn thực hiện các nội dung về nâng cao khả năng tiếp cận, thụ hưởng dịch vụ trợ giúp pháp lý chất lượng và giáo dục pháp luật trong phòng, chống ma túy; ngày 17/6/2026, Bộ trưởng Bộ Tư pháp ban hành Quyết định số 1506/QĐ-BTP về Kế hoạch triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy năm 2026. Các hoạt động tập trung vào nâng cao nhận thức và khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý; tăng cường năng lực cho người thực hiện trợ giúp pháp lý; nâng cao hiệu quả phối hợp; hỗ trợ thực hiện các vụ việc tham gia tố tụng phức tạp, điển hình liên quan đến ma túy và tăng cường giáo dục pháp luật về phòng, chống ma túy.

Từ định hướng chung đó, các Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tại địa phương từng bước tăng cường phối hợp với cơ quan Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, chính quyền cơ sở và các cơ sở cai nghiện trong phát hiện, giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Việc phối hợp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi không phải người thuộc diện được trợ giúp pháp lý nào cũng biết mình có quyền được cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí hoặc biết địa chỉ để tìm kiếm sự hỗ trợ. Vì vậy, một trong những yêu cầu đặt ra là bảo đảm thông tin về quyền được trợ giúp pháp lý đến đúng đối tượng và người có nhu cầu được kết nối kịp thời với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý.

Thực tiễn tại Điện Biên cho thấy sự tham gia của trợ giúp viên pháp lý có thể được thực hiện trực tiếp trong các vụ án liên quan đến ma túy. Ngày 22/5/2026, tại phiên tòa xét xử lưu động ở bản Tân Phong, xã Si Pa Phìn, trợ giúp viên pháp lý thuộc Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Điện Biên đã tham gia bào chữa cho 2 bị cáo trong các vụ án về tội “Sử dụng trái phép chất ma túy”.[1] Trong quá trình giải quyết vụ án, trợ giúp viên pháp lý tham gia các hoạt động tố tụng, gặp người được trợ giúp pháp lý và người thân để thu thập thông tin, tài liệu, đồng thời hướng dẫn, giải thích các quy định pháp luật có liên quan. Việc tổ chức phiên tòa lưu động với sự tham dự của người dân địa phương cũng tạo điều kiện kết hợp giữa hoạt động tố tụng với tuyên truyền, phổ biến pháp luật về phòng, chống ma túy tại cộng đồng.

Cùng với việc giải quyết các vụ việc cụ thể, truyền thông về trợ giúp pháp lý đang được chú trọng nhằm giúp người dân nhận biết quyền và chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi cần thiết. Nội dung truyền thông tập trung vào đối tượng được trợ giúp pháp lý, quyền và nghĩa vụ của người được trợ giúp pháp lý, cách thức liên hệ với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước cũng như những quy định pháp luật có liên quan đến phòng, chống ma túy. Việc đưa thông tin đến cộng đồng, cơ sở cai nghiện và các địa bàn có nhiều nhóm đối tượng có nhu cầu góp phần thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và người thụ hưởng.

Tại Nghệ An, kế hoạch triển khai năm 2026 xác định cụ thể việc tổ chức truyền thông, phổ biến pháp luật về phòng, chống ma túy gắn với quyền được trợ giúp pháp lý của người dân; phối hợp với các cơ quan báo chí, truyền thông xây dựng nội dung về các vụ việc trợ giúp pháp lý và xây dựng, phát hành tài liệu trợ giúp pháp lý liên quan đến ma túy. Đáng chú ý, địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 trợ giúp pháp lý cho 100% người vi phạm pháp luật liên quan đến ma túy, người sử dụng trái phép chất ma túy, người nghiện và người sau cai nghiện thuộc diện được trợ giúp pháp lý khi có yêu cầu; 90% người thực hiện trợ giúp pháp lý được tham gia tập huấn, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng về phòng, chống ma túy trong giai đoạn 2026–2030 và 100% vụ việc trợ giúp pháp lý được thẩm định hoặc đánh giá chất lượng hằng năm.[2]

Lạng Sơn cũng đặt ra chỉ tiêu cụ thể về khả năng tiếp cận dịch vụ. Kế hoạch triển khai Chương trình năm 2026 của tỉnh xác định bảo đảm 95% người vi phạm pháp luật về ma túy, người sử dụng trái phép chất ma túy, người nghiện và người sau cai nghiện thuộc diện được trợ giúp pháp lý được tiếp cận dịch vụ tư vấn, bào chữa hoặc đại diện khi có yêu cầu.[3] Việc lượng hóa chỉ tiêu tiếp cận là cơ sở để theo dõi kết quả thực hiện, đồng thời đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp giữa Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước với các cơ quan, đơn vị trực tiếp tiếp xúc với người thuộc diện được trợ giúp pháp lý.

Các hoạt động truyền thông, phổ biến pháp luật về phòng, chống ma túy được triển khai tại cộng đồng, trường học và cơ sở, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật và mở rộng khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý

Những kết quả bước đầu trên phạm vi cả nước cũng cho thấy nhu cầu trợ giúp pháp lý trong lĩnh vực này là đáng kể. Theo số liệu được Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý công bố, trong 6 tháng đầu năm 2026, các Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tại các tỉnh, thành phố đã thụ lý, giải quyết 2.118 vụ việc trợ giúp pháp lý liên quan đến ma túy cho 2.118 người; trong đó có 1.000 vụ việc tham gia tố tụng phức tạp, điển hình, chiếm khoảng 47,2% tổng số vụ việc trợ giúp pháp lý liên quan đến ma túy. Cũng trong 6 tháng đầu năm, Tòa án các cấp đã giải quyết theo thủ tục sơ thẩm 17.887 vụ với 35.324 bị cáo phạm các tội về ma túy.[4]

Đáng chú ý, trong số các vụ việc trợ giúp pháp lý liên quan đến ma túy, số vụ việc tham gia tố tụng phức tạp, điển hình chiếm tỷ lệ tương đối lớn. Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ bảo đảm người thuộc diện được trợ giúp pháp lý được tiếp cận dịch vụ kịp thời mà còn phải chú trọng chất lượng trợ giúp pháp lý. Người thực hiện trợ giúp pháp lý cần có kiến thức chuyên môn, kỹ năng tham gia tố tụng và khả năng xử lý phù hợp với tính chất của từng vụ việc, qua đó bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý vẫn còn những khó khăn. Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý nhận định số lượng vụ việc trợ giúp pháp lý về các tội phạm ma túy so với số lượng vụ việc do Tòa án thụ lý, giải quyết còn thấp; một trong những nguyên nhân là nhận thức và hiểu biết pháp luật về trợ giúp pháp lý của một bộ phận người dân còn hạn chế. Điều này cho thấy khả năng tiếp cận dịch vụ không chỉ phụ thuộc vào năng lực cung cấp của hệ thống trợ giúp pháp lý mà còn phụ thuộc vào việc người dân có biết mình thuộc diện được trợ giúp pháp lý, biết quyền của mình và biết nơi tìm kiếm hỗ trợ hay không.

Từ thực tiễn đó, công tác phối hợp và truyền thông cần tiếp tục hướng mạnh về cơ sở. Cơ quan tiến hành tố tụng, chính quyền địa phương, cơ sở cai nghiện và các đơn vị trực tiếp quản lý, hỗ trợ người nghiện, người sau cai nghiện là những đầu mối có khả năng phát hiện nhu cầu trợ giúp pháp lý sớm. Việc cung cấp thông tin, giải thích quyền và giới thiệu kịp thời đến Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước sẽ góp phần hạn chế tình trạng người thuộc diện được trợ giúp pháp lý nhưng chưa tiếp cận được dịch vụ.

Nội dung truyền thông cũng cần thiết thực, dễ hiểu và phù hợp với từng nhóm đối tượng. Thay vì chỉ phổ biến các quy định chung, cần giúp người dân nhận biết mình có thuộc diện được trợ giúp pháp lý hay không, được trợ giúp trong những trường hợp nào và có thể liên hệ ở đâu. Bên cạnh các hình thức trực tiếp tại cộng đồng, việc khai thác các nền tảng số và hệ thống thông tin trợ giúp pháp lý cũng tạo thêm kênh tiếp cận, nhất là đối với người dân ở địa bàn khó khăn hoặc không có điều kiện trực tiếp đến Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước.

Theo định hướng của Bộ Tư pháp, thời gian tới công tác trợ giúp pháp lý trong phòng, chống ma túy tiếp tục tập trung nâng cao khả năng tiếp cận, thụ hưởng dịch vụ của người dân; nâng cao năng lực của đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý; tăng cường phối hợp và nâng cao chất lượng các vụ việc có liên quan đến ma túy. Những kết quả tại Điện Biên, Nghệ An, Lạng Sơn và số liệu bước đầu trên phạm vi cả nước cho thấy các mục tiêu của Chương trình đang từng bước được cụ thể hóa từ kế hoạch thành hoạt động trợ giúp pháp lý tại cơ sở.

Đưa trợ giúp pháp lý đến gần người dân không chỉ là mở rộng số lượng hoạt động hay điểm tiếp cận, mà quan trọng hơn là bảo đảm người thuộc diện được trợ giúp pháp lý biết quyền của mình, biết nơi tìm kiếm hỗ trợ và được hỗ trợ khi có nhu cầu. Việc triển khai đồng bộ các nhiệm vụ sẽ góp phần nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý, bảo đảm trợ giúp đúng đối tượng, kịp thời và thuận lợi, qua đó đóng góp thiết thực vào việc thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030.

Lê Huỳnh Quang

Cục Phổ biến giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý