Từ thực tiễn trợ giúp pháp lý và phản ánh của người dân, có những gia đình có con dưới 18 tuổi, còn đang đi học, do bồng bột, thiếu hiểu biết hoặc bị bạn bè rủ rê, lôi kéo mà vướng vào vòng tố tụng. Điều họ lo sợ không chỉ là một bản án, mà còn là nguy cơ con mình mất cơ hội được xem xét chuyển hướng nếu việc giải quyết bị kéo dài, nhất là khi các em sắp đủ 18 tuổi.

1. Chuyển hướng là chính sách tư pháp nhân văn, nhưng không phải là bỏ qua trách nhiệm

Theo Điều 34 Luật Tư pháp người chưa thành niên, xử lý chuyển hướng nhằm xử lý kịp thời, hiệu quả; giúp người chưa thành niên thay đổi nhận thức, nhận biết và sửa chữa sai lầm; hạn chế tác động tiêu cực của thủ tục tố tụng hình sự; ngăn ngừa phạm tội mới và tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng.

Điều 35 của Luật xác định việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên; đồng thời bảo đảm sự an toàn của bị hại và cộng đồng. Việc lựa chọn biện pháp phải phù hợp với hoàn cảnh, độ tuổi, đặc điểm tâm sinh lý của các em.

Như vậy, chuyển hướng không phải là “tha cho sai phạm”. Chuyển hướng là một cơ chế pháp lý có điều kiện, có đánh giá, có giám sát và có trách nhiệm. Người chưa thành niên vẫn phải nhận lỗi, sửa lỗi, khắc phục hậu quả, chịu sự quản lý, giáo dục và thực hiện nghĩa vụ theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

2. Từ thực tiễn hồ sơ: Nỗi lo của các em và sự day dứt của gia đình

Phía sau mỗi hồ sơ người chưa thành niên phạm tội không chỉ là điều luật, cáo trạng hay kết luận điều tra. Ở đó còn có tiếng nói rất thật của các em và gia đình.

Có em cúi đầu nói rất nhỏ: “Cháu chỉ nghe bạn rủ, lúc đó cháu không nghĩ hậu quả lại nghiêm trọng như vậy”. Có em nghẹn ngào: “Cháu biết cháu sai rồi, cháu chỉ mong được sửa lỗi, được đi học lại, được về với bố mẹ”.

Cha mẹ các em cũng mang nỗi lo rất nặng: “Con tôi còn nhỏ, dại dột, bị bạn bè lôi kéo. Gia đình xin được quản lý, giáo dục cháu. Chỉ mong pháp luật cho cháu một cơ hội để làm lại”.

Những lời nói ấy không dùng để biện minh cho hành vi vi phạm. Nhưng chúng cho thấy một thực tế: nhiều em chưa thành niên phạm tội trong trạng thái nhận thức còn hạn chế, thiếu bản lĩnh, dễ bị lôi kéo, trong khi gia đình vẫn còn khả năng quản lý, giáo dục và đồng hành để các em sửa sai.

3. Điểm cần đặc biệt lưu ý: Nếu tại thời điểm xem xét đã đủ 18 tuổi thì không áp dụng chuyển hướng

Khoản 5 Điều 35 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định rõ: không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu tại thời điểm xem xét người phạm tội đã đủ 18 tuổi. Đây là căn cứ rất quan trọng cần được nhận diện ngay khi giải quyết vụ án có người chưa thành niên.

Vì vậy, trong những trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội khi còn dưới 18 tuổi, nhất là các em đang đi học, phạm tội lần đầu, có dấu hiệu bị rủ rê, lôi kéo, có nơi cư trú rõ ràng, gia đình có khả năng quản lý, đã khắc phục hoặc có thiện chí khắc phục hậu quả, thì việc xem xét điều kiện chuyển hướng cần được đặt ra càng sớm càng tốt.

Nếu quá trình giải quyết bị kéo dài, chậm thông báo, chậm thu thập báo cáo điều tra xã hội, chậm mời người làm công tác xã hội hoặc chậm đánh giá điều kiện chuyển hướng, thì cơ hội phục hồi của người chưa thành niên có thể bị thu hẹp từng ngày. Với người trưởng thành, thời gian tố tụng kéo dài có thể chỉ là sự chờ đợi; nhưng với người chưa thành niên, mỗi tháng trôi qua là một bước gần hơn đến ngưỡng 18 tuổi – ngưỡng có thể làm mất cơ hội được xem xét theo chính sách chuyển hướng.

4. Nhận diện đúng trường hợp có thể xem xét chuyển hướng

Điều 37 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định các trường hợp có thể áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, bao gồm: người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo điều kiện luật định; người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý, phạm tội nghiêm trọng hoặc ít nghiêm trọng; và người chưa thành niên là đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án, nếu không thuộc trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự và không thuộc trường hợp không được áp dụng theo Điều 38.

Điều 39 quy định 03 điều kiện cơ bản để áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng: có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội; người chưa thành niên thừa nhận hành vi; và người chưa thành niên đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng.

Như vậy, khi rà soát một hồ sơ, không chỉ nhìn vào tên tội danh mà cần đánh giá đồng thời: độ tuổi tại thời điểm xem xét; loại tội phạm; vai trò của người chưa thành niên trong vụ án; nhân thân; hoàn cảnh gia đình; tình trạng học tập; nguyên nhân phạm tội; khả năng khắc phục hậu quả; thái độ của bị hại; điều kiện quản lý, giáo dục tại cộng đồng và nguy cơ tái phạm.

Bảng gợi ý rà soát nhanh khi tiếp cận hồ sơ

5. Trách nhiệm kịp thời của cơ quan tiến hành tố tụng

Trong các vụ án có người chưa thành niên phạm tội, trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ là xử lý hành vi phạm tội, mà còn phải kịp thời nhận diện, đánh giá và xem xét cơ hội chuyển hướng khi có đủ điều kiện luật định.

Điều 10 Luật Tư pháp người chưa thành niên yêu cầu giải quyết vụ việc, vụ án có người chưa thành niên phải nhanh nhất có thể, hạn chế việc gia hạn và ưu tiên áp dụng thủ tục rút gọn. Điều 11 quy định biện pháp xử lý chuyển hướng được ưu tiên áp dụng trong tất cả các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử. Điều 12 tiếp tục khẳng định Tòa án chỉ áp dụng hình phạt nếu xét thấy việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa.

Điều 54 quy định trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được thông báo tham gia tố tụng, người làm công tác xã hội phải hoàn thành báo cáo điều tra xã hội về người chưa thành niên là bị can và gửi cho Cơ quan điều tra. Báo cáo này phải làm rõ hoàn cảnh gia đình, môi trường sống, mức độ trưởng thành, tình trạng sức khỏe, tình hình học tập, nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội, người hoặc địa điểm có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới và đề xuất áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu có.

Điều 55 quy định thời hạn xem xét áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng: trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày Cơ quan điều tra nhận được báo cáo điều tra xã hội; trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày Viện kiểm sát nhận được hồ sơ vụ án và bản kết luận điều tra đề nghị truy tố; hoặc Tòa án nhận được hồ sơ vụ án và bản cáo trạng, người có thẩm quyền phải căn cứ các điều 35, 37, 38 và 39 để ra thông báo áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng.

Những thời hạn trên cho thấy tinh thần của Luật là phải nhận diện sớm, đánh giá sớm, thông báo sớm và xử lý sớm. Không thể để chính sách nhân văn bị giảm ý nghĩa bởi việc chậm thu thập tài liệu, chậm yêu cầu người làm công tác xã hội hoặc chậm mở thủ tục xem xét chuyển hướng.

6. Vai trò của trợ giúp pháp lý, luật sư, gia đình và cộng đồng

Người thực hiện trợ giúp pháp lý, luật sư cần chủ động phát hiện yếu tố người chưa thành niên ngay từ khi tiếp cận hồ sơ; rà soát độ tuổi, loại tội phạm, vai trò, nhân thân, hoàn cảnh, khả năng khắc phục hậu quả; đồng thời kịp thời đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu có căn cứ.

Một hồ sơ đề nghị chuyển hướng có chất lượng không nên chỉ dừng lại ở một lá đơn. Cần có văn bản đồng ý của người chưa thành niên và người đại diện; bản tự kiểm điểm; tài liệu khắc phục hậu quả; tài liệu thể hiện việc xin lỗi, bồi thường; xác nhận của gia đình, nhà trường, địa phương; cam kết quản lý, giáo dục; biên bản làm việc của người thực hiện trợ giúp pháp lý; và quan điểm pháp lý phân tích điều kiện áp dụng theo Luật Tư pháp người chưa thành niên.

Gia đình, nhà trường, UBND cấp xã, người làm công tác xã hội và cộng đồng cũng không đứng ngoài quá trình này. Điều 34 của Luật đặt ra mục đích nâng cao trách nhiệm của gia đình và cộng đồng trong hoạt động xử lý chuyển hướng. Vì vậy, việc cam kết quản lý, giám sát, tạo điều kiện cho các em tiếp tục học tập, lao động, sửa sai và tái hòa nhập là yếu tố rất quan trọng để chuyển hướng có hiệu quả thực chất.

7. 12 biện pháp xử lý chuyển hướng cần được hiểu đúng, áp dụng phù hợp

Điều 36 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng: khiển trách; xin lỗi bị hại; bồi thường thiệt hại; giáo dục tại xã, phường, thị trấn; quản thúc tại gia đình; hạn chế khung giờ đi lại; cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới; cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới; tham gia chương trình học tập, dạy nghề; tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; thực hiện công việc phục vụ cộng đồng; giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Việc lựa chọn biện pháp phải phù hợp với hoàn cảnh, độ tuổi, đặc điểm tâm sinh lý và khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên. Không phải trường hợp nào cũng áp dụng giống nhau; càng không nên coi chuyển hướng là hình thức “xin nhẹ”. Chuyển hướng đúng là chuyển hướng có căn cứ, có kế hoạch, có giám sát, có trách nhiệm và có khả năng phòng ngừa tái phạm.

8. Kiến nghị từ thực tiễn: Cần chỉ đạo thống nhất để không bỏ lỡ cơ hội của người chưa thành niên

Từ phản ánh của người dân và thực tiễn tham gia trợ giúp pháp lý, có thể thấy cần có sự chỉ đạo nghiệp vụ thống nhất trong việc nhận diện và xem xét xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội. Ngay khi thụ lý, giải quyết nguồn tin, khởi tố, điều tra, truy tố hoặc xét xử, cơ quan có thẩm quyền cần rà soát độ tuổi, nhân thân, tình trạng học tập, hoàn cảnh gia đình, nguyên nhân phạm tội, khả năng khắc phục hậu quả và điều kiện giám sát, giáo dục tại cộng đồng.

Đối với các trường hợp người chưa thành niên còn đang đi học, phạm tội lần đầu, vai trò không đáng kể, bị rủ rê, lôi kéo, có nơi cư trú rõ ràng, gia đình có khả năng quản lý, giáo dục, đã khắc phục hoặc có thiện chí khắc phục hậu quả, thì cần ưu tiên xem xét sớm theo đúng tinh thần của Luật Tư pháp người chưa thành niên và văn bản hướng dẫn.

Đặc biệt, khi người chưa thành niên sắp đủ 18 tuổi, việc chậm nhận diện hoặc chậm xem xét có thể làm mất cơ hội chuyển hướng. Đây không chỉ là câu chuyện thủ tục, mà còn là trách nhiệm áp dụng pháp luật đúng lúc để bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên, đồng thời vẫn bảo vệ bị hại, cộng đồng và sự nghiêm minh của pháp luật.

Kết luận

Xử lý chuyển hướng không phải là sự dễ dãi với vi phạm pháp luật, mà là trách nhiệm áp dụng một chính sách tư pháp nhân văn, đúng người, đúng điều kiện và đúng thời điểm.

Với người chưa thành niên không may lầm đường, lạc lối do bồng bột, thiếu hiểu biết hoặc bị rủ rê, lôi kéo, một cơ hội được trao đúng lúc có thể giúp các em nhận lỗi, sửa lỗi, tiếp tục học tập, lao động và trở thành người có ích.

Nhưng cơ hội ấy không thể chờ mãi. Khi thời gian trôi qua, khi các em bước qua ngưỡng 18 tuổi, chính sách chuyển hướng dành cho người chưa thành niên có thể không còn cơ hội để áp dụng.

Vì vậy, điều cần nhất hiện nay là nhận diện sớm, đánh giá đúng, lập hồ sơ đủ và xem xét kịp thời. Chuyển hướng – không chỉ là xử lý một hành vi, mà là giữ lại một cơ hội phục hồi cho người chưa thành niên trước khi quá muộn.

____________________________________________________________________________________________________________________________________

Tài liệu pháp lý đối chiếu

- Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 ngày 30/11/2024, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026; được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15.

- Thông tư liên tịch số 12/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP ngày 18/12/2025 quy định chi tiết việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong thực hiện một số điều của Luật Tư pháp người chưa thành niên.

- Công văn số 92/TANDTC-PC ngày 12/02/2026 của Tòa án nhân dân tối cao về việc hướng dẫn áp dụng thống nhất một số quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên.

- Các điều trọng tâm đã đối chiếu: Điều 3, Điều 10, Điều 11, Điều 12, Điều 34, Điều 35, Điều 36, Điều 37, Điều 38, Điều 39, Điều 54, Điều 55, Điều 56 Luật Tư pháp người chưa thành niên./.

Nguyễn Thị Dung - Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Thái Nguyên