Trợ giúp pháp lý trong phòng, chống ma túy tại Lạng Sơn: Điểm tựa cho ngày trở về

Bên cạnh các chỉ tiêu về đấu tranh, xử lý tội phạm và xóa bỏ các điểm, tụ điểm phức tạp về ma túy, chỉ tiêu trợ giúp pháp lý là điểm nhấn nhân văn, thể hiện chính sách bảo đảm quyền con người và quyền tiếp cận công lý. Để chuyển hóa mục tiêu 95% thành kết quả thực tế, ngành Tư pháp địa phương cần chủ động phối hợp, phát huy vai trò của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước và các tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý trên địa bàn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người thuộc diện theo đúng quy định.

Bảo vệ quyền con người ngay từ giai đoạn đầu

Tại các địa bàn biên giới của tỉnh Lạng Sơn, trong số người vi phạm pháp luật về ma túy hoặc người nghiện ma túy có người dân tộc thiểu số, người nghèo, người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn hoặc hạn chế trong tiếp cận thông tin pháp luật. Khi bị bắt, áp dụng biện pháp ngăn chặn hoặc lập hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, họ có thể rơi vào trạng thái hoang mang, lo sợ và không biết cách thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình. Rào cản về ngôn ngữ, nhận thức và thông tin khiến không ít người chưa biết mình có thể được trợ giúp pháp lý miễn phí nếu thuộc diện theo Luật Trợ giúp pháp lý. Nếu Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước chỉ chờ đơn yêu cầu tại trụ sở, nhiều trường hợp có thể không được tiếp cận dịch vụ kịp thời. Vì vậy, việc chủ động truyền thông, phối hợp tiếp nhận thông tin và giải thích quyền được trợ giúp pháp lý là điều kiện quan trọng để hoàn thành chỉ tiêu do UBND tỉnh giao.

Để bảo vệ quyền con người, Trợ giúp viên pháp lý cần được tạo điều kiện tham gia kịp thời ngay từ giai đoạn đầu của quá trình tố tụng đối với người thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Cơ chế phối hợp giữa cơ quan tiến hành tố tụng và Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước phải bảo đảm việc thông báo, tiếp nhận yêu cầu và cử người thực hiện trợ giúp pháp lý đúng thời hạn, đúng trình tự.

Sự tham gia độc lập, khách quan của Trợ giúp viên pháp lý góp phần bảo đảm quyền bào chữa và tính hợp pháp, minh bạch của hoạt động tố tụng. Người thực hiện trợ giúp pháp lý có trách nhiệm giải thích quyền, nghĩa vụ; nghiên cứu hồ sơ; tham gia hỏi cung, tranh tụng và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện hành vi, quyết định có dấu hiệu xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý. Trường hợp có rào cản ngôn ngữ, việc bố trí người phiên dịch phải được thực hiện theo quy định pháp luật.

Thông qua việc tiếp cận vụ việc từ sớm, Trợ giúp viên pháp lý có điều kiện thu thập, kiểm tra và đề nghị làm rõ các tình tiết liên quan đến trách nhiệm hình sự, nhân thân, hoàn cảnh gia đình và khả năng nhận thức pháp luật của người được trợ giúp pháp lý. Những thông tin này góp phần giúp cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá vụ án khách quan, toàn diện, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật và hạn chế sai sót do bất đồng ngôn ngữ hoặc tâm lý không ổn định.

Tháo gỡ rào cản pháp lý trong quá trình tái hòa nhập

Theo Kế hoạch số 284/KH-UBND, công tác cai nghiện, quản lý người nghiện và hỗ trợ người sau cai nghiện tái hòa nhập cộng đồng được xác định là giải pháp quan trọng nhằm hạn chế tái nghiện. Tỉnh đặt ra các nhiệm vụ như bố trí kinh phí sửa chữa, nâng cấp 04 đơn vị cung cấp dịch vụ cai nghiện tự nguyện tại gia đình, cộng đồng; tổ chức dạy nghề, tạo sinh kế và khuyến khích doanh nghiệp tiếp nhận người sau cai nghiện vào làm việc. Tuy nhiên, quá trình thực hiện ở cơ sở có thể phát sinh nhiều vướng mắc về giấy tờ nhân thân và thủ tục hành chính.

Người chấp hành xong biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc hoặc chấp hành xong hình phạt tù trở về địa phương có thể bị mất, hết hạn thẻ căn cước; thông tin hộ tịch, cư trú chưa được cập nhật; hoặc chưa nắm rõ quy định về án tích và xóa án tích. Những vướng mắc này có thể làm chậm việc đăng ký học nghề, ký kết hợp đồng lao động, lập hồ sơ vay vốn hoặc tiếp cận chính sách an sinh. Nếu không được hướng dẫn, giải quyết kịp thời, rào cản thủ tục có thể làm gia tăng khó khăn trong cuộc sống và nguy cơ tái nghiện, tái phạm. Trong trường hợp người sau cai nghiện thuộc diện được trợ giúp pháp lý, Trợ giúp viên pháp lý có thể tư vấn, hướng dẫn và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền để tháo gỡ các vướng mắc pháp luật cụ thể, tập trung vào các nội dung sau:

Thứ nhất, hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ cấp mới, cấp đổi hoặc cấp lại thẻ căn cước theo quy định.

Thứ hai, tư vấn quy định về án tích, đương nhiên xóa án tích; hướng dẫn yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp và thực hiện các thủ tục có liên quan theo quy định của Bộ luật Hình sự, Luật Lý lịch tư pháp và pháp luật có liên quan.

Thứ ba, hướng dẫn đăng ký cư trú, cập nhật thông tin hộ tịch và thực hiện các thủ tục cần thiết để tiếp cận chính sách an sinh xã hội, y tế, học nghề, việc làm tại địa phương.

Việc tháo gỡ vướng mắc về giấy tờ và thủ tục hành chính giúp người sau cai nghiện có các điều kiện pháp lý cần thiết để tiếp cận chính sách hỗ trợ, tham gia thị trường lao động và tạo thu nhập hợp pháp. Vai trò của trợ giúp pháp lý trong giai đoạn này mang ý nghĩa phòng ngừa xã hội, góp phần hạn chế nguy cơ tái nghiện, tái phạm do khó khăn trong quá trình tái hòa nhập.

Để thực hiện mục tiêu của Dự án 8 về “Nâng cao khả năng tiếp cận, thụ hưởng dịch vụ trợ giúp pháp lý chất lượng và giáo dục pháp luật trong phòng, chống ma túy”, ngành Tư pháp tỉnh Lạng Sơn cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Công an, Y tế, Tư pháp, cơ sở cai nghiện và chính quyền cơ sở. Việc trao đổi, cung cấp thông tin về người thuộc diện được trợ giúp pháp lý phải đúng thẩm quyền, đúng mục đích và tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật đời tư.

Trợ giúp pháp lý không trực tiếp thực hiện nhiệm vụ đấu tranh, phá án hoặc áp dụng biện pháp cưỡng chế, nhưng góp phần bảo đảm tính nhân văn và thượng tôn pháp luật trong công tác phòng, chống ma túy. Hoàn thành chỉ tiêu 95% là thước đo quan trọng về khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý của người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, qua đó bảo đảm quyền tiếp cận công lý bình đẳng, kịp thời và đúng pháp luật.

Đàm Linh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý