Trợ giúp pháp lý trong phòng, chống ma túy ở Quảng Trị: Bảo vệ quyền tiếp cận công lý, hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng

Theo Kế hoạch thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030 của UBND tỉnh Quảng Trị, các nhóm giải pháp được triển khai đồng bộ trên ba trụ cột: giảm cung, giảm cầu và giảm tác hại. Bên cạnh nhiệm vụ đấu tranh với tội phạm ma túy, xây dựng xã, phường, đặc khu không ma túy, nâng cao năng lực cai nghiện và điều trị nghiện, công tác trợ giúp pháp lý được đặt trong tổng thể chính sách bảo đảm an sinh, phòng ngừa tái phạm và củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật. Điểm đáng chú ý là chương trình không xem người nghiện ma túy, người sử dụng trái phép chất ma túy hay người sau cai nghiện chỉ như đối tượng quản lý, mà còn là những người cần được tiếp cận dịch vụ hỗ trợ phù hợp. Trong nhiều trường hợp, họ thuộc nhóm dễ bị tổn thương, thiếu thông tin pháp luật, hạn chế khả năng tự bảo vệ quyền lợi hoặc gặp rào cản khi tham gia các thủ tục hành chính, tố tụng, dân sự, hôn nhân gia đình, lao động, cư trú, xử lý vi phạm hành chính và hình sự. Vì vậy, trợ giúp pháp lý trở thành một kênh can thiệp quan trọng, giúp họ hiểu đúng quyền, nghĩa vụ và lựa chọn cách ứng xử phù hợp với pháp luật.

Thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma tuý đến năm 2030, Sở Tư pháp được giao chủ trì thực hiện chỉ tiêu trợ giúp pháp lý cho người vi phạm pháp luật liên quan đến ma túy, người sử dụng trái phép chất ma túy, người nghiện ma túy và người sau cai nghiện ma túy thuộc diện được trợ giúp pháp lý khi có yêu cầu. Mục tiêu đặt ra là năm 2026 đạt 95%, đến năm 2030 phấn đấu đạt 100%. Đây là chỉ tiêu cụ thể, thể hiện yêu cầu chuyển từ nhận thức chung sang hành động có đo lường, có trách nhiệm và có cơ chế phối hợp giữa các ngành. Với vai trò cơ quan đầu mối, Sở Tư pháp cần chỉ đạo Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước và các tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý tăng cường tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng và thực hiện các hình thức trợ giúp pháp lý khác theo quy định. Hoạt động này cần được triển khai không chỉ tại trụ sở tiếp dân, mà còn phải mở rộng về cơ sở, nơi người dân dễ tiếp cận nhất: xã, phường, đặc khu; cơ sở cai nghiện; cơ sở giam giữ; cơ sở trợ giúp xã hội; địa bàn có nguy cơ cao về ma túy; khu vực biên giới, vùng sâu, vùng xa.

Trợ giúp pháp lý trong lĩnh vực phòng, chống ma túy có ý nghĩa đặc biệt ở chỗ nó không chỉ xử lý “phần ngọn” của các vụ việc pháp lý, mà còn góp phần phòng ngừa nguyên nhân dẫn đến vi phạm. Khi người nghiện hoặc người sau cai được tư vấn về quyền được điều trị, cai nghiện, học nghề, việc làm, cư trú, bảo hiểm, xử lý vi phạm và trách nhiệm với gia đình, cộng đồng, họ có thêm cơ hội lựa chọn con đường hợp pháp để ổn định cuộc sống. Đối với người vi phạm pháp luật liên quan đến ma túy thuộc diện trợ giúp pháp lý, sự tham gia của trợ giúp viên pháp lý trong quá trình tố tụng giúp bảo đảm quyền bào chữa, quyền trình bày, quyền tiếp cận thông tin và quyền được xem xét đầy đủ các tình tiết nhân thân, hoàn cảnh, mức độ vi phạm. Trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, nhiệm vụ này càng có ý nghĩa trong bối cảnh địa bàn có tuyến biên giới, cửa khẩu, vùng biển và nhiều khu vực cần tăng cường quản lý về an ninh, trật tự. Công tác phòng, chống ma túy vì thế không thể chỉ dựa vào lực lượng chuyên trách, mà đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống chính trị. Công an tỉnh, Bộ đội Biên phòng, ngành Y tế, Giáo dục và Đào tạo, Tư pháp, chính quyền cấp xã và các đoàn thể phải cùng phối hợp, chia sẻ thông tin, phát hiện nhu cầu hỗ trợ pháp lý và chuyển gửi kịp thời các trường hợp đủ điều kiện đến tổ chức trợ giúp pháp lý.

Một trong những giải pháp then chốt là đẩy mạnh truyền thông về quyền được trợ giúp pháp lý. Thực tế cho thấy, nhiều người thuộc diện được trợ giúp pháp lý chưa biết mình có quyền được cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí, hoặc còn e ngại khi tiếp xúc với cơ quan nhà nước. Vì vậy, truyền thông cần được thiết kế dễ hiểu, gần gũi, phù hợp với từng nhóm đối tượng. Nội dung không nên chỉ dừng ở khẩu hiệu, mà cần giải thích cụ thể: ai được trợ giúp pháp lý, được hỗ trợ trong những việc gì, liên hệ ở đâu, thủ tục ra sao, thông tin cá nhân được bảo vệ như thế nào và người dân có phải trả chi phí hay không. Cùng với truyền thông, việc thiết lập cơ chế phối hợp liên thông giữa các cơ quan là điều kiện để chỉ tiêu 95% năm 2026 và 100% năm 2030 không chỉ là con số trên giấy. Khi công an cấp xã, cơ sở y tế, cơ sở cai nghiện, tòa án, viện kiểm sát, cơ quan thi hành án, tổ chức đoàn thể hoặc chính quyền cơ sở phát hiện người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, cần có quy trình giới thiệu, chuyển gửi và theo dõi kết quả. Cơ chế này giúp hạn chế bỏ sót nhu cầu, nhất là trong các vụ việc liên quan đến xử lý vi phạm, áp dụng biện pháp cai nghiện bắt buộc, quản lý sau cai, tranh chấp gia đình hoặc các vấn đề dân sự phát sinh trong quá trình tái hòa nhập.

Bên cạnh đó, chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý cần được đặt lên hàng đầu. Các vụ việc liên quan đến ma túy thường phức tạp, đan xen giữa pháp luật hình sự, hành chính, phòng chống ma túy, cai nghiện, y tế, lao động, trẻ em và gia đình. Người thực hiện trợ giúp pháp lý cần được bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu, kỹ năng làm việc với người nghiện, người sau cai, người có vấn đề tâm lý, người chưa thành niên hoặc người có hoàn cảnh đặc biệt.

Mục tiêu xây dựng ít nhất 50% xã, phường, đặc khu không ma túy vào năm 2030 đòi hỏi sự kiên trì và cách làm bền vững. Nếu đấu tranh, triệt phá là biện pháp mạnh để ngăn chặn nguồn cung, thì trợ giúp pháp lý, tư vấn, điều trị, cai nghiện và hỗ trợ sinh kế là những giải pháp giúp thu hẹp nguồn cầu, khôi phục năng lực sống tích cực của con người. Một cộng đồng không ma túy không chỉ là nơi không có điểm mua bán, sử dụng trái phép chất ma túy, mà còn là nơi người lầm lỡ có cơ hội được giúp đỡ đúng cách để trở về.

Từ góc nhìn đó, việc Quảng Trị đưa trợ giúp pháp lý thành một chỉ tiêu cụ thể trong Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030 là bước đi cần thiết. Nó khẳng định phòng, chống ma túy không chỉ là nhiệm vụ bảo đảm an ninh, trật tự, mà còn là nhiệm vụ bảo vệ quyền con người, bảo đảm công bằng xã hội và củng cố nền tảng pháp quyền ở cơ sở. Khi người dân hiểu luật, được tiếp cận công lý và được hỗ trợ kịp thời, công tác phòng, chống ma túy sẽ có thêm một “lá chắn mềm” nhưng bền vững: sự đồng thuận, niềm tin và trách nhiệm của cộng đồng.

Thanh Nga

Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý