Tăng cường trợ giúp pháp lý cho trẻ em trước nguy cơ xâm hại trên không gian mạng

        Do đặc điểm về độ tuổi, nhận thức và khả năng tự bảo vệ, khi bị xâm hại trên không gian mạng, trẻ em thường gặp khó khăn trong việc nhận diện hành vi vi phạm, lưu giữ chứng cứ, yêu cầu ngăn chặn thông tin xâm hại hoặc thực hiện quyền tố giác, yêu cầu bồi thường thiệt hại. Vì vậy, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không chỉ là trách nhiệm của gia đình, nhà trường mà còn cần bảo đảm để trẻ em được tiếp cận kịp thời với dịch vụ trợ giúp pháp lý (TGPL).

         TGPL có ý nghĩa thiết thực trong việc giúp trẻ em và gia đình hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của mình; lựa chọn phương án xử lý phù hợp; yêu cầu cơ quan có thẩm quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp phá. Đặc biệt, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, đã tiếp tục hoàn thiện chính sách TGPL đối với trẻ em, từ đó tạo cơ sở quan trọng để bảo vệ hiệu quả hơn nhóm đối tượng này.

         Nhu cầu được TGPL của trẻ em là nạn nhân của hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng

         Trên không gian mạng, trẻ em có thể trở thành nạn nhân của nhiều hành vi vi phạm pháp luật với mức độ, hậu quả khác nhau. Có những vụ việc xuất phát từ hành vi tưởng như đơn giản, như đăng ảnh riêng tư của bạn bè để trêu đùa, bình luận mang tính xúc phạm hoặc lập nhóm để cô lập một học sinh. Tuy nhiên, khi nội dung được lan truyền rộng, hậu quả có thể vượt xa phạm vi mâu thuẫn ban đầu.

         Nghiêm trọng hơn, trẻ có thể bị giả mạo tài khoản, chiếm đoạt thông tin cá nhân, lừa đảo tài sản, đe dọa phát tán hình ảnh riêng tư, dụ dỗ tham gia hoạt động trái pháp luật hoặc bị xâm hại tình dục qua mạng. Các vụ việc liên quan đến quyền bí mật đời sống riêng tư, quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, quyền được bảo vệ khỏi bạo lực, xâm hại; thậm chí phát sinh trách nhiệm hành chính, dân sự hoặc hình sự. Do đó, trẻ em và người đại diện hợp pháp của trẻ em cần được hỗ trợ để xác định hành vi vi phạm, bảo quản thông tin, dữ liệu điện tử, thực hiện quyền tố giác, yêu cầu gỡ bỏ nội dung xâm hại, yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại hoặc tham gia tố tụng khi cần thiết. Năm 2024, Việt Nam ghi nhận 381 vụ xâm hại tình dục qua mạng, chủ yếu bắt nguồn từ việc khai thác thông tin cá nhân trên Facebook và Zalo.

          Năm 2025, các vụ thao túng và lạm dụng xuyên biên giới qua TikTok và Instagram tăng hơn 30% so với năm 2024, nhiều đối tượng còn sử dụng AI để cá nhân hóa nội dung dụ dỗ và thao túng tâm lý nạn nhân. Không gian số mở ra nhiều cơ hội kết nối, nhưng cũng khiến trẻ em dễ tiếp xúc với nội dung độc hại, bạo lực, phản cảm hoặc sai sự thật. Nhiều em trở thành nạn nhân của bắt nạt, quấy rối trực tuyến, thậm chí bị kẻ xấu lợi dụng để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản[2]. Từ những nguy cơ và hành vi xâm hại ngày càng đa dạng, nhu cầu được TGPL trong các vụ việc có trẻ em là nạn nhân của hành vi vi phạm luật trên không gian mạng thường rất cần thiết và mang tính cấp bách bời vì nếu không có sự hỗ trợ kịp thời, thông tin, hình ảnh xâm hại có thể tiếp tục bị phát tán; dữ liệu điện tử có thể bị xóa hoặc thay đổi; đồng thời, trẻ có nguy cơ bị tổn thương tâm lý nghiêm trọng hơn. Bởi vậy, TGPL có vai trò hỗ trợ trẻ em và người đại diện hợp pháp của trẻ em hiểu rõ quyền, lợi ích hợp pháp của mình; lựa chọn phương án xử lý phù hợp; hướng dẫn thu thập, bảo quản tài liệu, chứng cứ; soạn thảo đơn, văn bản cần thiết và tham gia tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ khi vụ việc có dấu hiệu tội phạm hoặc phát sinh tranh chấp. Việc trẻ em và người đại diện hợp pháp của trẻ em được tiếp cận sớm với dịch vụ TGPL không chỉ góp phần bảo đảm quyền tiếp cận công lý mà còn giúp hạn chế nguy cơ thông tin xâm hại tiếp tục bị lan truyền, giảm thiểu tổn thương và tránh để trẻ phải đối diện với vụ việc một mình.

         Cơ sở pháp lý và vai trò của TGPL trong việc bảo vệ trẻ em

        Hiến pháp năm 2013 quy định trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục; nghiêm cấm các hành vi xâm hại trẻ em. Điều 21 Luật Trẻ em quy định: (1) Trẻ em có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình vì lợi ích tốt nhất của trẻ em; (2) Trẻ em được pháp luật bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín, bí mật thư tín, điện thoại, điện tín,…

         Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 quy định trẻ em có quyền được tiếp cận thông tin, vui chơi, giải trí, bảo vệ bí mật cá nhân, đời sống riêng tư và các quyền khác trên không gian mạng. Các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên mạng có trách nhiệm kiểm soát nội dung, ngăn chặn chia sẻ, xóa bỏ thông tin gây nguy hại, xâm hại hoặc xâm phạm quyền trẻ em; phối hợp với cơ quan có thẩm quyền để xử lý hành vi vi phạm. Ngoài ra, quy định về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng còn được quy định tại Luật Công nghệ Thông tin, Luật Báo chí, Nghị định 56/2017/NĐ-CP,…

        Nhìn chung, pháp luật Việt Nam đã từng bước thiết lập khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện nhằm phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm hại, xâm phạm quyền trẻ em trên không gian mạng; đồng thời xác định trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên mạng trong việc bảo vệ trẻ em. Trong đó, TGPL là công cụ quan trọng nhằm bảo đảm trẻ em thực hiện quyền được tiếp cận công lý. Thông qua hoạt động tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng và các hình thức TGPL khác, trẻ em và người đại diện hợp pháp của trẻ em biết cách nhận diện hành vi vi phạm; bảo quản thông tin, tài liệu, chứng cứ điện tử; thực hiện quyền tố giác, yêu cầu xử lý, yêu cầu gỡ bỏ nội dung xâm hại, bồi thường thiệt hại và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong quá trình giải quyết vụ việc. Đối với trẻ em, nhu cầu TGPL càng trở nên đặc biệt quan trọng. Khác với người trưởng thành, trẻ em thường không có đủ kiến thức pháp luật, kỹ năng xã hội và năng lực hành vi để tự bảo vệ quyền lợi của mình. Khi các em trở thành nạn nhân của bạo hành, xâm hại hoặc các hành vi vi phạm khác, sự hỗ trợ từ đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý, luật sư và các cơ quan bảo vệ trẻ em không chỉ giúp các em hiểu được quyền của mình mà còn giúp các em có tiếng nói trong quá trình giải quyết vụ việc.

        Trong bối cảnh các hành vi xâm hại trẻ em trên không gian mạng diễn biến ngày càng phức tạp, việc Quốc hội khóa XVI thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật TGPL có ý nghĩa quan trọng. Luật đã tiếp tục khẳng định chính sách nhất quán của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân, nhất là các nhóm yếu thế, trong đó có trẻ em. Cụ thể, khoản 2 Điều 1 của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật TGPL tiếp tục xác định trẻ em là một trong các nhóm được hưởng dịch vụ TGPL miễn phí. Đặc biệt, khoản 10 Điều 7 mở rộng diện người được TGPL đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi khi tham gia các thủ tục tố tụng hoặc bị áp dụng biện pháp xử lý theo quy định của pháp luật, bao gồm: người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng, người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng và phạm nhân theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Quy định này tạo cơ sở pháp lý quan trọng để trẻ em, đặc biệt là trẻ em là nạn nhân của hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng, được tiếp cận kịp thời với dịch vụ TGPL trong quá trình tố giác, giải quyết vụ việc và tham gia tố tụng. Qua đó, trẻ em được hỗ trợ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp; được giải thích quyền và nghĩa vụ, hướng dẫn thực hiện các thủ tục cần thiết, cũng như được người thực hiện TGPL tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi có yêu cầu hoặc thuộc trường hợp pháp luật quy định.

        Ngoài ra, khoản 9 Điều 1 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật TGPL quy định cho phép tổ chức thực hiện TGPL thụ lý vụ việc ngay cả khi người yêu cầu chưa thể cung cấp đầy đủ giấy tờ chứng minh là người được trợ giúp pháp lý, nếu việc trợ giúp pháp lý cần được tiến hành ngay nhằm tránh gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Quy định này đặc biệt phù hợp với tính chất khẩn trương của các vụ việc xâm hại trẻ em trên không gian mạng. Bởi lẽ, nội dung xâm hại, hình ảnh riêng tư hoặc thông tin cá nhân của trẻ có thể bị phát tán nhanh chóng, tiếp tục bị sao chép, bình luận, đe dọa thì việc tổ chức thực hiện TGPL kịp thời tiếp nhận, tư vấn và cử người thực hiện TGPL tham gia bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho trẻ em sẽ góp phần giúp trẻ và gia đình sớm xác định phương án xử lý phù hợp; thực hiện việc tố giác, đề nghị áp dụng biện pháp bảo vệ, bảo toàn chứng cứ điện tử và tham gia các thủ tục tố tụng khi cần thiết. Từ đó có thể thấy rằng TGPL không chỉ là cơ chế hỗ trợ sau khi quyền lợi của trẻ đã bị xâm hại mà còn là một biện pháp pháp lý quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ tổn hại tiếp diễn, bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em.

      
         Một số khó khăn, vướng mắc

        Thứ nhất, việc phát hiện và phản ánh vụ việc còn chậm. Nhiều trẻ không biết mình đang bị xâm hại hoặc không dám chia sẻ do sợ bị trách phạt, xấu hổ hoặc lo lắng thông tin tiếp tục bị lan truyền. Trong khi đó, cha mẹ, giáo viên đôi khi chưa nhận biết đầy đủ dấu hiệu trẻ bị bắt nạt, đe dọa, dụ dỗ hoặc xâm hại trên mạng. Việc phát hiện chậm có thể làm mất cơ hội ngăn chặn kịp thời nội dung xâm hại và bảo toàn chứng cứ.

       Thứ hai, việc thu thập, bảo quản và sử dụng dữ liệu điện tử còn nhiều khó khăn. Tin nhắn, hình ảnh, video, tài khoản hoặc đường dẫn có thể bị xóa, thay đổi hoặc phát tán trên nhiều nền tảng khác nhau. Trong khi tâm lý lo lắng, gia đình có thể xóa nội dung xâm hại mà chưa kịp lưu giữ thông tin cần thiết. Bên cạnh đó, nhiều vụ việc liên quan đến tài khoản giả mạo, đối tượng ở các địa bàn khác hoặc nền tảng có yếu tố nước ngoài, gây khó khăn cho việc xác minh và xử lý.

        Thứ ba, việc tiếp cận TGPL và phối hợp hỗ trợ trẻ em chưa thật sự đồng đều. Không ít gia đình chưa biết trẻ em thuộc diện được TGPL miễn phí hoặc chưa biết địa chỉ tổ chức thực hiện TGPL. Sự phối hợp giữa Trung tâm TGPL nhà nước với cơ quan công an, cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em, nhà trường, cơ sở y tế và các tổ chức hỗ trợ tâm lý ở một số nơi chưa kịp thời, trong khi vụ việc xâm hại trẻ em trên không gian mạng thường cần được hỗ trợ đồng thời về pháp lý, tâm lý và bảo vệ an toàn cho trẻ.

           Một số đề xuất, kiến nghị

          Thứ nhất, cần tăng cường truyền thông về quyền được TGPL của trẻ em. Nội dung truyền thông dễ hiểu, có thể lồng ghép trong hoạt động giáo dục kỹ năng tại nhà trường, có hướng dẫn cụ thể trẻ em, cha mẹ, giáo viên về dấu hiệu nhận biết hành vi xâm hại trên không gian mạng; cách lưu giữ dữ liệu điện tử; những việc cần làm khi phát hiện vụ việc; cũng như địa chỉ liên hệ với Trung tâm TGPL nhà nước.

          Thứ hai, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa tổ chức thực TGPL với cơ quan công an, cơ quan tiến hành tố tụng để khi phát hiện trẻ em có dấu hiệu bị xâm hại, các cơ quan, tổ chức cần kịp thời vào cuộc, giải thích quyền, giới thiệu và kết nối trẻ với Trung tâm TGPL nhà nước; đồng thời áp dụng biện pháp phù hợp để bảo vệ thông tin, danh dự, nhân phẩm và sự an toàn của trẻ.

          Thứ ba, cần tăng cường bồi dưỡng kỹ năng cho đội ngũ người thực hiện TGPL về pháp luật trẻ em, tư pháp người chưa thành niên, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và kỹ năng làm việc thân thiện với trẻ em. Đối với các vụ việc phức tạp, cần có sự phối hợp với chuyên gia tâm lý, công nghệ thông tin và các cơ quan chuyên môn để hỗ trợ trẻ một cách toàn diện.

         Thứ tư, trong toàn bộ quá trình TGPL và giải quyết vụ việc, cần đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em làm nguyên tắc xuyên suốt. Thông tin về đời sống riêng tư, hình ảnh, tình trạng tâm lý và nội dung vụ việc của trẻ phải được bảo mật; hạn chế yêu cầu trẻ trình bày sự việc nhiều lần; bảo đảm trẻ được lắng nghe, được tôn trọng và được hỗ trợ phù hợp với độ tuổi, giới tính và hoàn cảnh cụ thể.

       
         Kết luận

      Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là yêu cầu đặt ra ngày càng cấp thiết trong bối cảnh trẻ em sử dụng internet ngày càng phổ biến, trong khi các hành vi xâm hại có thể diễn ra nhanh chóng, khó phát hiện và để lại hậu quả kéo dài. Bên cạnh các biện pháp phòng ngừa, giáo dục kỹ năng số và xử lý vi phạm, cần bảo đảm trẻ em thuộc diện được TGPL được tiếp cận dịch vụ TGPL kịp thời, thuận lợi và phù hợp với đặc điểm của trẻ em.

     Việc triển khai đồng bộ các giải pháp truyền thông, phối hợp liên ngành, nâng cao năng lực người thực hiện TGPL và bảo mật thông tin của trẻ sẽ góp phần đưa chính sách TGPL đi vào thực chất. Qua đó, TGPL tiếp tục phát huy vai trò là chỗ dựa pháp lý tin cậy, hỗ trợ trẻ em bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và tiếp cận công lý khi trở thành nạn nhân của hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.

Lê Thị Thảo Ly, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý