Kỹ năng trợ giúp pháp lý cho người dân tộc thiểu số trong các vụ việc liên quan đến ma túy

          Trong những năm gần đây, tình hình tội phạm và tệ nạn ma túy tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi còn diễn biến phức tạp. Do điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, trình độ nhận thức pháp luật chưa đồng đều, một bộ phận người dân dễ bị các đối tượng xấu lợi dụng, lôi kéo tham gia vận chuyển, cất giữ hoặc mua bán trái phép chất ma túy. Vì vậy, việc nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý cho người dân tộc thiểu số trong các vụ việc về ma túy có ý nghĩa quan trọng, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân và bảo đảm công bằng trong hoạt động tố tụng. Theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí khi có yêu cầu. Trong các vụ án về ma túy, người thực hiện trợ giúp pháp lý có trách nhiệm tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật.

            Người dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xathường gặp  rào cản về ngôn ngữ, sự hiểu biết pháp luật còn hạn chế, có trường hợp không biết rõ loại hàng hóa mình vận chuyển là ma túy hoặc không nhận thức hết tính chất nguy hiểm của hành vi; một số vụ án có yếu tố xuyên biên giới, nhiều đồng phạm, gây khó khăn trong việc xác định vai trò, mức độ tham gia và tình tiết giảm nhẹ và đặc biệt hình phạt đối với tội phạm ma túy là rất nghiêm khắc, nên mọi sai sót trong việc bảo đảm quyền bào chữa đều có thể ảnh hưởng lớn đến kết quả giải quyết vụ án. Để thực hiện tốt việc bảo đảm quyền và lợi ích cho người được trợ giúp pháp lý, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần có những kỹ năng chuyên môn và kỹ năng xã hội phù hợp với đặc thù của người dân tộc thiểu số.

         Trước hết là kỹ năng tiếp cận và tạo dựng niềm tin. Người dân tộc thiểu số thường có tâm lý e ngại khi làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng. Vì vậy, người thực hiện trợ giúp pháp lý trong khi làm việc cần giới thiệu rõ chức năng, nhiệm vụ của mình; giải thích nguyên tắc bảo mật thông tin; sử dụng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu và tôn trọng phong tục, tập quán của đồng bào. Trường hợp người được trợ giúp pháp lý không thông thạo tiếng Việt, cần đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng bố trí người phiên dịch để bảo đảm quyền được tham gia tố tụng đầy đủ.

         Tiếp theo là kỹ năng khai thác thông tin và đánh giá toàn diện vụ việc. Trong các vụ án ma túy, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần lắng nghe khách quan, không định kiến; làm rõ vai trò của người được trợ giúp pháp lý trong vụ án, mục đích thực hiện hành vi, nguồn gốc ma túy, điều kiện hoàn cảnh gia đình, trình độ học vấn và khả năng nhận thức pháp luật. Đặc biệt, cần xem xét liệu người đó có bị lừa dối, dụ dỗ, cưỡng ép hoặc lợi dụng do thiếu hiểu biết hay không để bảo đảm việc đánh giá đúng bản chất vụ việc.

         Một kỹ năng quan trọng khác là bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý. Người thực hiện trợ giúp pháp lý cần giải thích đầy đủ quyền và nghĩa vụ của người được trợ giúp pháp lý; tham gia các hoạt động hỏi cung, đối chất, nhận dạng và các hoạt động điều tra khác theo quy định; kịp thời phát hiện, kiến nghị xử lý nếu có dấu hiệu vi phạm thủ tục tố tụng hoặc xâm phạm quyền của người bị buộc tội.

         Bên cạnh đó, kỹ năng thu thập tài liệu, chứng cứ có vai trò rất quan trọng. Người thực hiện trợ giúp pháp lý cần chủ động thu thập các tài liệu về nhân thân, hoàn cảnh gia đình, nơi cư trú, xác nhận của chính quyền địa phương, ý kiến của người có uy tín trong cộng đồng, cũng như các chứng cứ khác có lợi cho người được trợ giúp pháp lý nhằm làm rõ các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

         Trong quá trình tham gia tố tụng và tranh tụng tại phiên tòa, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần xây dựng luận cứ chặt chẽ, dựa trên chứng cứ khách quan, phân tích đầy đủ các yếu tố buộc tội và gỡ tội; đồng thời làm rõ những đặc điểm về điều kiện kinh tế, xã hội, trình độ nhận thức và hoàn cảnh cụ thể của người dân tộc thiểu số để Hội đồng xét xử có cơ sở xem xét toàn diện vụ án và áp dụng đúng chính sách hình sự của Nhà nước.

         Ngoài ra, sau khi kết thúc vụ việc, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần giải thích nội dung bản án, hướng dẫn quyền kháng cáo, tư vấn về thi hành án và phối hợp với chính quyền địa phương, gia đình, các tổ chức đoàn thể trong việc hỗ trợ người chấp hành xong án phạt tù tái hòa nhập cộng đồng, góp phần phòng ngừa tái phạm và vi phạm pháp luật về ma túy.

         Tội phạm và tệ nạn ma túy hiện nay vẫn là một trong những thách thức lớn đối với công tác bảo đảm an ninh, trật tự, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đây là khu vực có địa hình hiểm trở, giao thông khó khăn, đời sống kinh tế còn nhiều hạn chế và nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân chưa đồng đều. Những yếu tố này khiến người dân tộc thiểu số dễ trở thành đối tượng bị các đường dây tội phạm ma túy lợi dụng. Việc nâng cao kỹ năng của người thực hiện trợ giúp pháp lý đối với người dân tộc thiểu số trong các vụ việc về ma túy không chỉ góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý mà còn nâng cao chất lượng hoạt động tố tụng, bảo đảm mọi công dân đều được tiếp cận công lý một cách bình đẳng, không để ai bị bỏ lại phía sau trong việc thực thi pháp luật.

Kim Ngọc

Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý