Khi người chưa thành niên phạm tội: Xử lý đúng để các em có cơ hội sửa sai

Từ 04 chiếc điện thoại đến một bài học không nhỏ

Ngày 03/8/2026, tại trụ sở Công an xã Đại Phúc đã diễn ra một phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng được tổ chức đối với 06 người chưa thành niên liên quan đến vụ án về hành vi chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có. Điều đáng nói hơn là câu chuyện phía sau vụ việc và những bài học rất gần với đời sống của nhiều gia đình có con ở tuổi mới lớn.

Vụ việc bắt đầu từ 04 chiếc điện thoại bị lấy khỏi cốp xe. Sau khi việc chiếm đoạt đã xảy ra, mỗi người tham gia theo một cách khác nhau: có người lấy tài sản từ nơi cất giấu, có người giữ hoặc mang tài sản đi bán, có người nhận tiền, chuyển tiền, có người đi cùng với mong muốn được chia tiền. Chính vì mức độ tham gia không giống nhau nên trách nhiệm cũng không thể đánh đồng. Người nào làm gì phải được làm rõ bằng chứng cứ và người đó chỉ phải chịu trách nhiệm về phần hành vi đã được chứng minh.

Đây là điểm thanh thiếu niên rất dễ chủ quan. Nhiều em nghĩ rằng mình không trực tiếp lấy trộm thì sẽ không liên quan; mình chỉ đi cùng, giữ hộ, nhận tiền hộ hoặc cho mượn tài khoản ngân hàng thì “chắc không sao”. Pháp luật không nhìn sự việc đơn giản như vậy. Tuy nhiên, Điều 323 Bộ luật Hình sự quy định trách nhiệm đối với người không hứa hẹn trước mà chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản khi biết rõ tài sản đó do người khác phạm tội mà có. Hướng dẫn liên ngành còn xác định việc “tiêu thụ” không chỉ là mua, bán mà có thể bao gồm cả hành vi giúp cho việc mua, bán, nhận hoặc chuyển dịch tài sản được thực hiện.

Điều này không có nghĩa rằng: cứ đi cùng bạn hoặc có mặt tại nơi bán tài sản là phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải làm rõ người đó biết gì, đã làm gì, tham gia ở mức độ nào. Thế nhưng, khi đã biết rõ nguồn gốc bất hợp pháp của tài sản mà vẫn chủ động giúp cất giữ, mang đi bán, nhận tiền hoặc hỗ trợ giao dịch thì câu chuyện pháp lý sẽ khác. Với các em, cách phòng ngừa dễ nhớ nhất là: thấy việc bất thường thì dừng lại; không cầm hộ, không bán hộ, không nhận tiền hộ, không cho mượn tài khoản chỉ vì nể bạn bè.

Xử lý chuyển hướng không phải là bỏ qua sai phạm

Người chưa thành niên phạm tội vẫn phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Điểm khác nằm ở cách pháp luật lựa chọn biện pháp xử lý. Ở lứa tuổi này, thể chất, tâm lý, nhận thức và khả năng tự kiểm soát hành vi vẫn đang tiếp tục hoàn thiện. Các em bắt đầu muốn tự quyết nhiều việc, dễ bị ảnh hưởng bởi bạn bè, đôi khi muốn thể hiện bản thân nhưng chưa phải lúc nào cũng lường hết hậu quả của một quyết định bồng bột.

Luật Tư pháp người chưa thành niên vì thế không chỉ đặt câu hỏi “đã làm sai thì xử lý thế nào”, mà còn quan tâm “xử lý thế nào để các em không phạm tội lần nữa”. Điều 34 xác định xử lý chuyển hướng nhằm giúp người chưa thành niên thay đổi nhận thức, sửa chữa sai lầm, nâng cao trách nhiệm của gia đình và cộng đồng, hạn chế tác động tiêu cực của tố tụng hình sự và tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng. Điều 35 yêu cầu khi lựa chọn biện pháp phải nhìn vào tính chất, mức độ hành vi, độ tuổi, hoàn cảnh, đặc điểm tâm sinh lý, khả năng giáo dục, phục hồi và sự an toàn của bị hại, cộng đồng.

Vì vậy, xử lý chuyển hướng không phải là “tha cho về”, càng không phải mọi người dưới 18 tuổi đương nhiên được áp dụng. Theo các Điều 37, 38 và 39 của Luật Tư pháp người chưa thành niên, vụ việc phải thuộc trường hợp pháp luật cho phép, không rơi vào trường hợp bị loại trừ; phải có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội; chính người đó thừa nhận hành vi và đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng. Cơ hội sửa sai chỉ được đặt ra sau khi trách nhiệm đối với hành vi đã được xác định theo quy định pháp luật.

Tại phiên họp ngày 03/8/2026, sau khi xem xét hồ sơ, báo cáo điều tra xã hội, mức độ tham gia, hoàn cảnh và khả năng giáo dục của từng trường hợp, cơ quan có thẩm quyền căn cứ  điều 43 Luật Tư pháp người chưa thành niên quyết định áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường trong thời hạn 12 tháng đối với 02 trường hợp Trộm cắp tài sản; 04 trường hợp tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có là 09 tháng. Đồng thời, các em phải chấp hành biện pháp hạn chế khung giờ đi lại trong 03 tháng, từ 20 giờ ngày hôm trước đến 06 giờ sáng ngày hôm sau theo Điều 45.

Hai biện pháp này được thực hiện đồng thời, trong 03 tháng đầu, các em vừa chịu sự quản lý, giám sát, giáo dục tại địa phương, vừa phải chấp hành giới hạn về giờ đi lại. Hết 03 tháng, biện pháp hạn chế khung giờ chấm dứt; biện pháp giáo dục tại xã, phường tiếp tục cho đến hết thời hạn 09 tháng hoặc 12 tháng. Điều 43 của Luật quy định giáo dục tại xã, phường, đặc khu có thời hạn từ 06 tháng đến 02 năm; Điều 45 quy định hạn chế khung giờ đi lại từ 03 đến 06 tháng, trong khoảng từ 18 giờ ngày hôm trước đến 06 giờ sáng ngày hôm sau.

Bốn chiếc điện thoại đã được thu hồi và hoàn trả. Về phần dân sự, 05 người tự nguyện khắc phục mỗi người 1.500.000 đồng, 01 người khắc phục 500.000 đồng, tổng cộng 8.000.000 đồng; các bị hại đã nhận đủ và không còn yêu cầu bồi thường và có đơn xin giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho các bị cáo. Tuy nhiên, việc cùng khắc phục hậu quả không có nghĩa tất cả phải được áp dụng thời hạn giáo dục giống nhau. Cá thể hóa trách nhiệm đòi hỏi phải nhìn vào toàn bộ vai trò, mức độ tham gia, hoàn cảnh và nhu cầu giáo dục của từng em.Trong phần trao đổi tại phiên họp, cán bộ văn hóa cấp xã phát biểu về điều kiện quản lý, giáo dục người chưa thành niên tại địa phương.

Ý kiến từ cơ sở nghe tưởng là một phần nhỏ, nhưng lại chạm đúng vào câu hỏi quan trọng nhất sau khi quyết định được công bố: ai sẽ ở cạnh các em trong những tháng tiếp theo, ai nhắc giờ giấc, ai theo dõi việc học, ai nhận ra khi các em có biểu hiện lệch hướng và ai giúp các em quay lại nhịp sống bình thường?

Cán bộ văn hóa xã Đại Phúc phát biểu tại phiên họp, trao đổi về việc phối hợp quản lý, giáo dục người chưa thành niên tại địa phương. 

Luật cũng đặt gia đình vào đúng vị trí đó. Điều 33 quy định cha mẹ, người chăm sóc phải tham gia quá trình giải quyết vụ việc, thường xuyên liên hệ với cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm để được hướng dẫn trong quá trình thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng và tái hòa nhập cộng đồng. Nghị định 333/2025/NĐ-CP tiếp tục giao Ủy ban nhân dân cấp xã trách nhiệm xây dựng kế hoạch, phối hợp với gia đình, nhà trường và các tổ chức liên quan để quản lý, giáo dục, giúp đỡ người chưa thành niên trong cộng đồng.

Với cha mẹ, “để mắt” đến con không có nghĩa là theo dõi hay nghi ngờ mọi việc. Đó là sự quan tâm đủ gần để biết con đang chơi với ai, thường đi đâu, về nhà lúc mấy giờ, sử dụng điện thoại và tài khoản ngân hàng ra sao, vì sao có khoản tiền hoặc đồ vật bất thường, vì sao kết quả học tập hay tâm trạng thay đổi. Ở tuổi mới lớn, một lời rủ rê của bạn bè đôi khi đến rất nhanh. Một cuộc trò chuyện đúng lúc của cha mẹ cũng có thể đến kịp trước khi con đưa ra quyết định sai.

Khi sai phạm đã xảy ra, trách nhiệm của gia đình càng không thể chỉ là trách mắng. Các em cần hiểu rằng làm sai thì phải chịu trách nhiệm, nhưng cũng cần biết gia đình vẫn ở bên để cùng sửa sai. Sự nghiêm khắc có nguyên tắc, sự bình tĩnh và giám sát đều đặn thường có giá trị hơn việc bêu xấu hoặc đẩy trẻ vào cảm giác bị bỏ rơi.

Trợ giúp pháp lý đồng hành ngay  từ giai đoạn giải quyết tin báo tố giác tội phạm

Với một gia đình lần đầu có con liên quan đến vụ việc hình sự, sự lúng túng là điều rất dễ gặp: không biết con có quyền gì, cần trình bày thế nào, hành vi nào thuộc trách nhiệm của con, hành vi nào thuộc về người khác, tài liệu nào cần chuẩn bị. Trợ giúp pháp lý có ý nghĩa nhất khi được tiếp cận từ sớm, bởi người thực hiện trợ giúp pháp lý càng theo sát vụ việc từ đầu thì càng có điều kiện hiểu đúng diễn biến và bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên.

Ngay trong giai đoạn giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, nếu người được trợ giúp pháp lý là người bị tố giác hoặc người bị kiến nghị khởi tố, Trợ giúp viên pháp lý có thể tham gia với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Điều 83 Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép Trợ giúp viên pháp lý có mặt khi lấy lời khai, đưa ra tài liệu, chứng cứ, yêu cầu và trình bày ý kiến về những tài liệu liên quan. Qua từng buổi làm việc, người thực hiện trợ giúp pháp lý có điều kiện nắm được diễn biến hành vi, vị trí của từng người, dấu hiệu đồng phạm, vấn đề tội danh và những nội dung cần tiếp tục làm rõ.

Cùng với việc nghiên cứu hồ sơ, người thực hiện trợ giúp pháp lý còn gặp và làm việc với người chưa thành niên, người đại diện hợp pháp nhằm tìm hiểu quá trình học tập, hoàn cảnh gia đình, quan hệ bạn bè, sự quản lý của cha mẹ, nguyên nhân dẫn đến hành vi và khả năng giáo dục, phục hồi. Các em được giải thích quyền, nghĩa vụ và được khuyên trình bày trung thực, thành khẩn về phần hành vi mình đã thực hiện; không che giấu sai phạm, nhưng cũng không suy diễn, không nhận thay hành vi của người khác, không vì sợ hãi hoặc nể bạn mà khai khác sự thật.

Khi người chưa thành niên trở thành người bị buộc tội, Trợ giúp viên pháp lý tham gia với tư cách người bào chữa. Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người bào chữa có quyền gặp, hỏi người bị buộc tội; có mặt khi hỏi cung bị can và tham gia các hoạt động tố tụng khác theo quy định. Riêng với người chưa thành niên, Điều 14 Luật Tư pháp người chưa thành niên còn quy định người bị buộc tội phải có người bào chữa; Điều 21 bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý và được thông tin bằng ngôn từ đơn giản, thân thiện, dễ hiểu.

Phiên họp xét chuyển hướng tại Công an xã Đại Phúc, tỉnh Thái Nguyên

Chính quá trình đồng hành từ sớm giúp người bào chữa không đến phiên họp chỉ với một lời đề nghị chung chung “xin nhẹ”. Quan điểm bào chữa của trợ giúp viên pháp lý phải được xây dựng từ chứng cứ và việc cá thể hóa trách nhiệm: ai thực hiện hành vi chiếm đoạt, ai chỉ tham gia sau khi hành vi chiếm đoạt đã hoàn thành, ai trực tiếp cất giữ hoặc vận chuyển tài sản, ai tham gia giao dịch, ai nhận và sử dụng tiền, ai chỉ có mức độ tham gia hạn chế; đồng thời phải xem xét kết quả khắc phục hậu quả, nhân thân, việc học tập, hoàn cảnh gia đình, khả năng quản lý và nguy cơ tái phạm của từng em. Điều 60 Luật Tư pháp người chưa thành niên dành một bước riêng tại phiên họp để người bào chữa trình bày ý kiến.

Để sai lầm ở tuổi chưa trưởng thành trở thành bài học cho sự trưởng thành

Trợ giúp pháp lý không bảo vệ cho hành vi sai trái. Trợ giúp pháp lý góp phần bảo đảm người chưa thành niên được xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng pháp luật và được hưởng cơ hội giáo dục, phục hồi khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định. Điều đáng mong đợi sau một quyết định xử lý chuyển hướng không phải là các em chỉ nhớ rằng mình đã từng bị xử lý. Điều cần đạt được là sau những tháng được quản lý, giáo dục, các em biết tránh những mối quan hệ có nguy cơ kéo mình trở lại sai phạm, biết từ chối một lời rủ rê không đúng, biết sử dụng tiền và tài khoản của mình có trách nhiệm, tiếp tục học tập và không tái phạm. Nếu làm được như vậy, lợi ích không chỉ thuộc về các em và gia đình, mà còn là sự an toàn lâu dài của cộng đồng.       

Nhà trường cũng cần giáo dục pháp luật cho học sinh thông qua những tình huống gần với đời sống: bạn nhờ giữ một chiếc điện thoại không rõ nguồn gốc thì làm gì; có nên cho mượn tài khoản nhận tiền; nếu bị rủ đi bán tài sản “nhặt được” thì nên ứng xử thế nào. Khi trẻ được chuẩn bị trước cách từ chối, khả năng các em đứng vững trước sức ép của bạn bè sẽ tốt hơn nhiều so với việc chỉ biết tên một điều luật.

Không ai có quyền xem nhẹ hành vi phạm tội, nhưng cũng không nên lấy một sai lầm ở tuổi chưa trưởng thành để định nghĩa cả con người. Chính sách xử lý chuyển hướng đặt trách nhiệm và cơ hội sửa sai trong cùng một khuôn khổ: các em phải chịu trách nhiệm hôm nay nhưng nếu nghiêm túc sửa chữa thì vẫn còn trường học, gia đình và cộng đồng để tiếp tục trưởng thành.

Xử lý hành vi phạm tội đúng đối với người chưa thành niên còn phải hướng tới một kết quả xa hơn, giúp các em hiểu vì sao mình sai, biết cách sửa sai và có đủ điều kiện để không lặp lại sai lầm. Đó cũng là một cách bảo vệ cộng đồng bền vững hơn./.

Nguyễn Thị Dung

Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Thái Nguyên

Căn cứ pháp luật:

- Văn bản hợp nhất 105/VBHN-VPQH ngày 19/5/2026 - Luật Tư pháp người chưa thành niên

- Văn bản hợp nhất 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026 - Bộ luật Tố tụng hình sự

-Văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025 - Bộ luật Hình sự

- Văn bản hợp nhất 106/VBHN-VPQH ngày 19/5/2026 - Luật Trợ giúp pháp lý

- Nghị định 333/2025/NĐ-CP ngày 18/12/2025 về xử lý chuyển hướng tại cộng đồng

-Thông tư liên tịch 12/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP ngày 18/12/2025

- Thông tư liên tịch 09/2011/TTLT-BCA-BQP-BTP-NHNNVN-VKSNDTC-TANDTC về tội chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có