Gần 3 thập kỷ trợ giúp pháp lý miễn phí cho người có công với cách mạng

Trợ giúp pháp lý là một nhiệm vụ được Ngành Tư pháp triển khai từ năm 1997, đây là một chính sách có ý nghĩa nhân văn trong tổng thể các chính sách an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước dành cho  người có công với cách mạng, người nghèo và các đối tượng khác xuất phát từ chủ trương xóa đói, giảm nghèo, đền ơn đáp nghĩa… Từ 1997 đến nay, trải qua gần 3 thập kỷ, công tác trợ giúp pháp lý luôn coi việc phục vụ nhu cầu tiếp cận và sử dụng dịch vụ pháp lý miễn phí cho người có công với cách mạng luôn là nhiệm vụ quan trọng. Người có công với cách mạng luôn là diện người được trợ giúp pháp lý miễn phí được quy định trong các văn bản pháp luật về trợ giúp pháp lý, cụ thể từ Quyết định số 734/TTg của Thủ tướng Chính phủ và Thông tư liên tịch số 52/TTLT/TP-TC-TCCP-LĐTBXH ngày 14/01/1998 hướng dẫn thi hành Quyết định trên đã quy định đối tượng TGPL; Luật TGPL năm 2006, Luật TGPL năm 2017 đều quy định người có công với cách mạng. Mới đây, ngày 23/4/2026, tại kỳ họp thứ 1, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý (có hiệu lực thi hành từ 01/01/2027) vẫn tiếp tục quy định người có công với cách mạng là một trong những diện người được trợ giúp pháp lý miễn phí. Bên cạnh đó, Luật này còn mở rộng theo hướng bỏ điều kiện có khó khăn về tài chính của diện người “cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi liệt sĩ có điều kiện khó khăn về tài chính”; “Người nhiễm chất độc da cam có điều kiện khó khăn về tài chính”. Qua đó, thấy được sự tiếp tục quan tâm của Đảng, Nhà nước và xã hội đối với công tác “đền ơn đáp nghĩa, uống nước nhớ nguồn”.

Hiện nay, theo quy định tại Pháp lệnh số 02/2020/UBTVQH14 của Ủy ban thường vụ Quốc hội, người có công với cách mạng bao gồm: Người hoạt động cách mạng trước ngày 01/01/1945, người hoạt động cách mạng từ ngày 01/01/1945 đến ngày khởi nghĩa tháng Tám năm 1945, liệt sỹ; bà mẹ Việt Nam anh hùng, anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; anh hùng Lao động trong thời kỳ kháng chiến; thương binh, bao gồm cả thương binh loại B được công nhận trước ngày 31/12/1993, người hưởng chính sách như thương binh, bệnh binh, người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học, người hoạt động cách mạng, kháng chiến, bảo vệ Tổ quốc, làm nghĩa vụ quốc tế bị địch bắt tù, đày, người hoạt động kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, làm nghĩa vụ quốc tế; người có công giúp đỡ cách mạng.

Khi yêu cầu trợ giúp pháp lý, người có công với cách mạng cần nộp hồ sơ: đơn yêu cầu trợ giúp pháp lý, giấy tờ chứng minh là người có công với cách mạng, giấy tờ, tài liệu khác có liên quan đến vụ việc. Giấy tờ chứng minh là người có công với cách mạng như sau: 1) Quyết định của cơ quan có thẩm quyền công nhận là người có công với cách mạng theo quy định của Pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng; 2) Quyết định phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, Anh hùng lao động trong thời kỳ kháng chiến; 3) Huân chương Kháng chiến, Huy chương Kháng chiến, Bằng Bà mẹ Việt Nam anh hùng, Bằng Anh hùng, Bằng Có công với nước; 4) Quyết định trợ cấp, phụ cấp do cơ quan có thẩm quyền cấp xác định là người có công với cách mạng theo quy định của pháp luật về ưu đãi người có công với cách mạng; 5) Quyết định hoặc giấy chứng nhận thương binh, người hưởng chính sách như thương binh, bệnh binh, bệnh tật do nhiễm chất độc hóa học, người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học; 6) Kỷ niệm chương Tổ quốc ghi công đối với người có công giúp đỡ cách mạng, Giấy chứng nhận người hoạt động cách mạng trước ngày 01 tháng 01 năm 1945, Giấy chứng nhận người hoạt động cách mạng từ ngày 01 tháng 01 năm 1945 đến ngày khởi nghĩa tháng Tám năm 1945, Huân chương Chiến thắng, Huy chương Chiến thắng.

Từ năm 1997 đến hết tháng 6/2026, theo thống kê báo cáo từ các địa phương, các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý đã trợ giúp cho gần 327 nghìn lượt người có công với cách mạng trong các vụ việc hình sự, dân sự, hành chính…, trong đó có nhiều vụ việc hiệu quả, thành công như đòi được quyền sử dụng đất cho bị đơn là người có công với cách mạng, bào chữa cho người có công với cách mạng trong các vụ án hình sự bảo  vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ như giảm nhẹ mức hình phạt, tăng mức bồi thường so với đề nghị của viện kiểm sát… Thông qua việc thực hiện các vụ việc cụ thể, thời gian qua hoạt động trợ giúp pháp lý cho người có công với cách mạng đã đóng góp tích cực vào công tác đền ơn đáp nghĩa, góp phần bảo vệ quyền của người có công với cách mạng, bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật. Với sự vào cuộc của người thực hiện trợ giúp pháp lý đã giúp người có công với cách mạng được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời góp phần nâng cao hiểu biết và ý thức pháp luật của nhóm người này và người thân của họ.

Tại Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023, Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đã đưa ra chỉ tiêu đến năm 2030: “bảo đảm 100% người có công và gia đình người có công với cách mạng được chăm lo toàn diện cả vật chất và tinh thần, có mức sống từ trung bình khá trở lên so với mức sống của cộng đồng dân cư nơi cư trú”. Ngày 9/5/2024, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 68/NQ-CP ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 42-NQ/TW, trong đó có nhiệm vụ “kết nối, đẩy mạnh các hoạt động trợ giúp pháp lý trong các chương trình, chính sách về an sinh xã hội” và đặt ra chỉ tiêu đến năm 2030: 99% người nghèo, người có công với cách mạng, đối tượng chính sách và người yếu thế thuộc diện người được trợ giúp pháp lý tiếp cận và được trợ giúp pháp lý khi có yêu cầu. Ngày 14/6/2024 Bộ Tư pháp đã ban hành Quyết định số 1109/QĐ-BTP ban hành Kế hoạch triển khai nhiệm vụ trợ giúp pháp lý của Bộ Tư pháp được giao tại Chương trình hành động của Chính phủ ban hành kèm theo Nghị quyết số 68/NQ-CP. Chính vì vậy, trong thời gian tới cần tiếp tục triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao khả năng tiếp cận và chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý cho người có công với cách mạng như sau:

(i) Triển khai hiệu quả Luật Trợ giúp pháp lý 2017 (Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027) và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành; các nội dung trợ giúp pháp lý theo Nghị quyết số 68/NQ-CP, Quyết định số 1109/QĐ-BTP.

(ii) Tiếp tục hoàn thiện quy định về quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí cho người có công với cách mạng khi sửa đổi Pháp lệnh Người có công với cách mạng bảo đảm sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

(iii) Tổ chức nhiều hình thức truyền thông về trợ giúp pháp lý cho người có công với cách mạng, ví dụ như: các hội nghị truyền thông, phát các tài liệu truyền thông, tờ gấp, infographic giới thiệu về quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí cho người có công với cách mạng, truyền thông về vai trò, hiệu quả của trợ giúp pháp lý trong các vụ việc cụ thể thông qua mạng xã hội zalo, facebook,... sẽ tăng hiệu quả tiếp cận của người dân nói chung, người có công với cách mạng nói riêng.

(iv) Tăng cường sự phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp xã, Hội Cựu chiến binh, các cơ quan tiến hành tố tụng, các cơ quan, tổ chức đoàn thể khác trong việc giới thiệu quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí đến người có công với cách mạng.

(v) Tiếp tục tập trung thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý, nhất là vụ việc trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng khi người có công với cách mạng có yêu cầu. Nâng cao kiến thức, kỹ năng, trình độ của đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý, nhất là Trợ giúp viên pháp lý, tiếp tục thu hút các cá nhân, tổ chức có kiến thức, trình độ tham gia trợ giúp pháp lý.

Thanh Trịnh

                                        Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý