Bảo đảm tính đồng bộ, khả thi, phù hợp thực tiễn trong xây dựng dự thảo Thông tư quy định chi tiết và hướng dẫn một số vấn đề nghiệp vụ trợ giúp pháp lý

Để bảo đảm tiến độ, chất lượng dự thảo Thông tư theo yêu cầu đề ra, chiều 20/8/2026, tại trụ sở Bộ Tư pháp, Tổ soạn thảo tổ chức cuộc họp trao đổi, thảo luận, góp ý chi tiết dự thảo Thông tư. Cuộc họp được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến với sự tham gia của các chuyên gia, đại diện các cơ quan, tổ chức có liên quan và đại diện một số Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước thành phố Hà Nội và các tỉnh: Đồng Nai, Đăk Lăk, Khánh Hòa, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Tĩnh...Tại cuộc họp, các thành viên Tổ soạn thảo và các chuyên gia đã tập trung rà soát, trao đổi một cách toàn diện các nội dung trong dự thảo Thông tư trên cả phương diện pháp lý và thực tiễn, qua đó đề xuất các phương án chỉnh lý nhằm bảo đảm tính thống nhất, khả thi, vừa đáp ứng yêu cầu quy định chi tiết, đầy đủ các nội dung được giao tại Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi, bổ sung năm 2026), vừa phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Các ý kiến tập trung góp ý hoàn thiện các quy định về lựa chọn, ký kết hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý; đăng ký tham gia trợ giúp pháp lý; tập sự trợ giúp pháp lý và một số nghiệp vụ trợ giúp pháp lý, đánh giá chất lượng, hiệu quả vụ việc TGPL để xác định vụ việc thành công... Đặc biệt, phần quy định về giấy tờ chứng minh diện người được trợ giúp pháp lý, khai thác dữ liệu điện tử, cung cấp các dịch vụ trực tuyến và đơn giản hóa thủ tục hành chính thu hút nhiều ý kiến của đại diện các địa phương. Theo Thường trực Tổ soạn thảo, đây là văn bản có ý nghĩa quan trọng đối với lĩnh vực trợ giúp pháp lý, vừa quy định chi tiết những nội dung được Luật giao, vừa hướng dẫn nhiều hoạt động nghiệp vụ trợ giúp pháp lý. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là dự thảo Thông tư phải bảo đảm tính thống nhất, chặt chẽ về mặt pháp lý, đồng thời phải thực sự khả thi khi áp dụng tại các địa phương.

Hoàn thiện thủ tục nghiệp vụ theo hướng linh hoạt, thuận lợi

Một trong những nhóm vấn đề lớn được đặt ra tại dự thảo Thông tư là tiếp tục rà soát các thủ tục nghiệp vụ để vừa bảo đảm đúng quy định của Luật, vừa không làm phát sinh những yêu cầu không thực sự cần thiết.

Đối với thủ tục yêu cầu trợ giúp pháp lý, nhiều ý kiến đề nghị thành phần hồ sơ cần được thiết kế linh hoạt hơn. Thực tế cho thấy, ở một số vụ việc tư vấn pháp luật hoặc đại diện ngoài tố tụng, tại thời điểm yêu cầu trợ giúp pháp lý, người dân có thể chưa có tài liệu liên quan; các giấy tờ này chỉ được thu thập trong quá trình thực hiện vụ việc. Vì vậy, đối với “giấy tờ, tài liệu có liên quan đến vụ việc” không nên quy định cứng là một thành phần hồ sơ bắt buộc phải xuất trình ngay từ thời điểm yêu cầu trợ giúp pháp lý; cần nghiên cứu quy định theo hướng linh hoạt hơn, phù hợp với từng loại vụ việc, để tạo thuận lợi tối đa cho người yêu cầu trợ giúp pháp lý.

Nhiều đại biểu băn khoăn về mối liên hệ giữa đơn yêu cầu trợ giúp pháp lý và thông báo của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Trên thực tế, trong một số trường hợp, nhất là khi người thuộc diện được trợ giúp pháp lý đang bị tạm giữ, tạm giam hoặc cần cử người thực hiện trợ giúp pháp lý ngay, nếu thông báo của cơ quan tiến hành tố tụng đã thể hiện rõ nguyện vọng được trợ giúp pháp lý thì có thể không cần yêu cầu người dân tiếp tục làm đơn yêu cầu trợ giúp pháp lý chỉ để xác nhận lại cùng một nội dung là có mong muốn được trợ giúp pháp lý. Cách tiếp cận này nhằm hạn chế giấy tờ, thủ tục trùng lặp, bảo đảm việc trợ giúp pháp lý được thực hiện kịp thời, thuận tiện nhất là trong các trường hợp đặc biệt.

Các quy định về thụ lý ngay, bổ sung giấy tờ và thay đổi người thực hiện trợ giúp pháp lý cũng được các thành viên Tổ soạn thảo trao đổi, góp ý cụ thể. Một số ý kiến cho rằng, đối với trường hợp phải “thụ lý ngay” nhưng không có đủ giấy tờ chứng minh; nếu dự thảo quy định “cứng” thời hạn bổ sung giấy tờ là 05 ngày làm việc thì có thể không phù hợp với những vụ việc có lịch xét xử trong thời gian dưới 05 ngày làm việc, đòi hỏi phải cử người thực hiện trợ giúp pháp lý ngay và việc thực hiện trợ giúp pháp lý phải kịp thời. Do đó, cần nghiên cứu quy định cho phù hợp, vừa bảo đảm người được trợ giúp pháp lý có thời gian để hoàn thiện hồ sơ vừa bảo đảm người thực hiện trợ giúp pháp lý có đủ điều kiện để thiết lập hồ sơ vụ việc theo đúng quy định.

Đối với việc thay đổi người thực hiện trợ giúp pháp lý, nhiều đại biểu đề nghị dự thảo cần bổ sung quy định để bảo đảm tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý có quyền chủ động đề xuất thay đổi người thực hiện trợ giúp pháp lý, hoặc cho phép người thực hiện đề nghị được thay đổi khi có lý do khách quan, bất khả kháng. Qua trao đổi, các ý kiến thống nhất cho rằng quy trình thay đổi người thực hiện trợ giúp pháp lý phải được quy định đầy đủ, cụ thể để thuận lợi cho việc áp dụng thống nhất nhưng đồng thời phải bảo đảm không làm gián đoạn hoặc ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của những người có liên quan.

Giấy tờ chứng minh: đúng đối tượng nhưng không tạo rào cản

Đây là một trong những nội dung nhận được khá nhiều ý kiến từ cuộc họp Tổ soạn thảo. Yêu cầu đặt ra là phải xác định chính xác người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, nhưng không để giấy tờ chứng minh trở thành rào cản đối với chính những người ‘yếu thế” mà chính sách hướng tới. Vì vậy, về nguyên tắc, các giấy tờ chứng minh người thuộc diện được trợ giúp pháp lý phải được khai thác từ dữ liệu điện tử. Trường hợp không khai thác đươc từ dữ liệu điện tử thì mới yêu cầu người dân cung cấp giấy tờ chứng minh.

Từ góc độ thực tiễn, một số đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát quy định về giấy tờ chứng minh đối với từng nhóm đối tượng cụ thể. Đối với trẻ em, cần nghiên cứu các giấy tờ hợp pháp có khả năng xác định độ tuổi thay cho giấy khai sinh. Với nhóm người lao động có thu nhập thấp là bị hại hoặc bị buộc tội – đây là nhóm mới bổ sung trong Luật sửa đổi một số điều của Luật trợ giúp pháp lý – nhưng lại khó xác định vì hiện nay pháp luật không quy định cụ thể, thống nhất về “người lao động có thu nhập thấp”. Khó khăn thường phát sinh đối với nhóm lao động tự do, người làm ăn xa nơi cư trú hoặc không có thu nhập ổn định. Với người bị bạo lực gia đình, giấy tờ chứng minh cần phù hợp với đặc thù của đối tượng, tránh tạo thêm rào cản khi họ vốn đã “dễ bị tổn thương” cần được hỗ trợ không chỉ về vấn đề pháp lý.

Hoàn thiện cơ chế để bảo đảm chất lượng trợ giúp pháp lý

Để bảo đảm chất lượng trợ giúp pháp lý, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó có việc nâng cao chất lượng đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý. Nhìn chung, dự thảo Nghị định kế thừa nhiều quy định của Nghị định số 144/2017/NĐ-CP về lựa chọn, ký kết hợp đồng thực hiện TGPL, đăng ký tham gia trợ giúp pháp lý; tập sự trợ giúp pháp lý; đánh giá chất lượng vụ việc và đánh giá hiệu quả vụ việc trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng để xác định vụ việc thành công... Tuy vậy, cũng có ý kiến đề nghị cân nhắc quy định về thời hạn hợp đồng, việc gia hạn và căn cứ chấm dứt hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý; cân nhắc thành phần Tổ đánh giá hồ sơ lựa chọn luật sư, tổ chức hành nghề luật sư… nhằm bảo đảm tính chặt chẽ, minh bạch và hiệu quả trong quá trình thực hiện.

Đối với tập sự trợ giúp pháp lý, dự thảo bổ sung quy định về nội dung tập sự theo hướng chuyên sâu, tập trung vào các kỹ năng tư vấn, kỹ năng tham gia tố tụng và kỹ năng đại diện ngoài tố tụng. Dự thảo cũng quy định cụ thể hơn trách nhiệm của người tập sự và người hướng dẫn tập sự, việc thay đổi người hướng dẫn tập sự, tiêu chuẩn thành viên Hội đồng kiểm tra tập sự trợ giúp pháp lý.... Một số đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát các quy định để bảo đảm phù hợp với tính chất nghề nghiệp, tạo cơ sở cho việc áp dụng thống nhất. Bên cạnh đó, cũng có ý kiến đề nghị quy định rõ phương án xử lý đối với trường hợp điểm chấm giữa các thành viên có chênh lệch lớn, bảo đảm chính xác, khách quan, minh bạch trong công tác đánh giá kết quả tập sự trợ giúp pháp lý. Về đánh giá chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý và đánh giá hiệu quả để xác định vụ việc tố tụng thành công, một số ý kiến cho rằng đây là nội dung cần tiếp tục kế thừa nhưng cần quy định cụ thể các tiêu chí và cách thức cho điểm đánh giá để bảo đảm tính thống nhất trong việc áp dung các tiêu chí.

Qua thảo luận có thể thấy, yêu cầu đặt ra đối với dự thảo Thông tư không chỉ là hoàn thiện từng thủ tục riêng lẻ, mà quan trọng hơn là thiết lập một cơ chế thống nhất, xuyên suốt từ khâu lựa chọn người thực hiện trợ giúp pháp lý, đào tạo, bồi dưỡng, tập sự và kiểm tra năng lực đến đánh giá chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý. Đây là cơ sở quan trọng để vừa mở rộng nguồn lực tham gia trợ giúp pháp lý, vừa nâng cao chất lượng dịch vụ.

Chuyển đổi số phải thực sự giảm giấy tờ, thủ tục, tạo thuận lợi cho người sử dụng

Chuyển đổi số là một trong những nội dung được quan tâm, gắn với yêu cầu cải cách thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý. Các ý kiến thống nhất đề nghị xác định rõ nguyên tắc: thông tin đã có và có thể khai thác từ Cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành đã được kết nối, chia sẻ thì cơ quan tiếp nhận phải chủ động khai thác, không yêu cầu người dân, tổ chức cung cấp giấy tờ chứng minh. Chỉ yêu cầu xuất trình giấy tờ khi không thể khai thác được thông tin từ các cơ sở dữ liệu sẵn có hoặc thông tin không đầy đủ, chính xác, có mâu thuẫn cần xác minh. Để làm được việc này thì Hệ thống thông tin trợ giúp pháp lý phải được thiết kế theo nguyên tắc “một lần nhập dữ liệu, nhiều lần sử dụng” và từng bước thay thế hồ sơ giấy. Đồng thời, cần khẩn trương xây dựng, kết nối, chia sẻ dữ liệu điện tử giữa trợ giúp pháp lý với các cơ quan có liên quan, nhất là các cơ quan công an, kiểm sát, tòa án; qua đó nâng cao hiệu quả phối hợp trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng, tiến tới trợ giúp pháp lý “không giấy tờ”.

Cùng với chuyển đổi số, dự thảo cần tiếp tục rà soát các quy định bảo đảm đẩy mạnh cải cách, đơn giản hóa các thủ tục hành chính. Các quy định về yêu cầu trợ giúp pháp lý, lựa chọn ký kết hợp đồng, thay đổi, cấp lại, chấm dứt đăng ký tham gia trợ giúp pháp lý… cần được chỉnh lý để bảo đảm thống nhất, thuận lợi trong thực hiện và không làm phát sinh thêm thủ tục không cần thiết.

Khẩn trương hoàn thiện dự thảo Thông tư để sớm trình Bộ trưởng ban hành trong năm 2026

Kết luận cuộc họp, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý Vũ Thị Hường đánh giá cao các ý kiến góp ý của thành viên Tổ soạn thảo và các đại biểu. Bà Hường cho biết, trên cơ sở ý kiến của các thành viên Tổ soạn thảo, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý sẽ tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo trước khi báo cáo Lãnh đạo Bộ cho phép gửi lấy ý kiến các Bộ, ngành và địa phương theo quy định của Luật Ban hành VBQPPL. Đây là thông thư quy định chi tiết một số điều của Luật TGPL và hướng dẫn khá nhiều hoạt động nghiệp vụ; do vậy, việc nghiên cứu, xây dựng Thông tư phải kết hợp hài hòa cả 02 yếu tố, từ yêu cầu quản lý nhà nước và phù hợp với thực tiễn trợ giúp pháp lý ở địa phương. Do đó, trong thời gian tới, các Bộ, ngành, địa phương cần tiếp tục quan tâm, góp ý kỹ dự thảo Thông tư cả về nội dung nghiệp vụ và kỹ thuật xây dựng văn bản. Mục tiêu là xây dựng Thông tư hướng dẫn nghiệp vụ toàn diện, thống nhất, bảo đảm khả thi, giảm thủ tục, giấy tờ và tạo thuận lợi cho cả người được trợ giúp pháp lý lẫn người thực hiện trợ giúp pháp lý và cơ quan quản lý, cơ quan phối hợp. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của cuộc họp: hoàn thiện quy định nghiệp vụ không chỉ để đáp ứng yêu cầu quản lý, mà quan trọng hơn là tháo gỡ những vướng mắc đang phát sinh trong thực tiễn, tạo nền tảng cho hoạt động trợ giúp pháp lý triển khai hiệu quả, thống nhất trong giai đoạn mới./.