Mở rộng diện thụ hưởng, nâng tầm chất lượng: Dự án Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) hướng tới bảo đảm công lý thực chất cho người dân
Tham dự có các Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp; đại diện Thường trực Hội đồng Dân tộc, Ủy ban Khoa học và công nghệ của Quốc hội, lãnh đạo các cơ quan liên quan.
Về phía Chính phủ có đồng chí Phan Chí Hiếu, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Tư pháp và đại diện của Bộ Ngoại giao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao...
Nội dung sửa đổi Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 tập trung vào các vấn đề: người được TGPL, người thực hiện TGPL, tổ chức thực hiện TGPL, trách nhiệm của Chính phủ, Bộ Tư pháp, UBND cấp tỉnh, UBND cấp xã, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các cơ quan có liên quan trong công tác TGPL.
Tư duy lập pháp mới: Mỗi văn bản phải trả lời “người dân được gì?”
Phát biểu tại phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định hoan nghênh tinh thần làm việc khẩn trương, trách nhiệm, phối hợp chặt chẽ của Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, Bộ Tư pháp và các cơ quan của Quốc hội cũng như đánh giá cao việc xây dựng kỹ lưỡng hồ sơ các dự án luật. Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, thời gian tới cần tiếp tục thể chế hóa tư tưởng về đổi mới tư duy xây dựng pháp luật để pháp luật thực sự là công cụ thúc đẩy kinh tế - xã hội, tháo gỡ các điểm nghẽn như Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu, mỗi một văn bản được ban hành phải trả lời cho được câu hỏi: Người dân và doanh nghiệp được gì, giúp cho sự phát triển của đất nước như thế nào? Như vậy, cần thể hiện được các nội dung: tháo gỡ được gì, kiến tạo được gì, phân quyền phân cấp như thế nào, hiệu quả mang lại phải rõ.
Liên quan đến dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, Phó Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, xã hội hóa trong TGPL bản chất cũng rất khác so với những lĩnh vực khác. Phó Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý, trong lần sửa đổi, bổ sung này, dự án Luật cần vượt trội hơn, cho thấy TGPL là một lĩnh vực mà Nhà nước lo cho dân, Nhà nước có thể tự thực hiện công tác này hoặc tổ chức cho xã hội tham gia từ nguồn lực xã hội; nâng cao chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý; đẩy mạnh số hóa, chuyển đổi số trong công tác TGPL.
Mở rộng diện được trợ giúp pháp lý: Bước tiến lớn trong bảo đảm quyền tiếp cận công lý
Một trong những nội dung nhận được sự đồng thuận cao là việc mở rộng diện người được TGPL. Dự thảo luật đề xuất bỏ điều kiện “có khó khăn về tài chính” đối với một số nhóm yếu thế như người cao tuổi, nạn nhân bạo lực gia đình, người nhiễm chất độc da cam… Đây được đánh giá là bước tiến đáng kể trong tư duy lập pháp, chuyển từ cách tiếp cận hỗ trợ mang tính điều kiện sang bảo đảm quyền tiếp cận công lý theo hướng bao trùm hơn.
Bên cạnh đó, đồng chí Đỗ Đức Hồng Hà, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cân nhắc điều chỉnh nhóm đối tượng được TGPL là “người có khó khăn về tài chính do gặp thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn, mất mùa, sự kiện bất khả kháng, tình trạng khẩn cấp theo quy định của pháp luật” thành "Người có khó khăn đột xuất do gặp hỏa hoạn, thiên tai" và giới hạn phạm vi TGPL trong các vụ việc liên quan trực tiếp đến việc khắc phục hậu quả của các sự kiện này để tránh chồng chéo đối tượng, bảo đảm tính khả thi do khái niệm "dịch bệnh" hay "sự kiện bất khả kháng" thường có diện tác động quá rộng (như đại dịch Covid-19 ảnh hưởng đến toàn dân, đảm bảo tính khả thi và mục tiêu hỗ trợ trọng tâm và việc khu trú vào "khó khăn đột xuất do hỏa hoạn, thiên tai" và giới hạn trong phạm vi "khắc phục hậu quả" giúp chính sách đi vào chiều sâu, hỗ trợ kịp thời cho những người thực sự bị tước đi điều kiện sống bình thường, giúp họ giải quyết các tranh chấp phát sinh ngay sau biến cố (về bảo hiểm, quyền sở hữu, bồi thường thiệt hại...).
Thường trực Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp cũng đề nghị bổ sung đánh giá với đối tượng là “cá nhân bị thiệt hại theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của nhà nước”; mở rộng nhóm đối tượng là người dân tộc thiểu số ở các xã khó khăn, khu vực biên giới, hải đảo ..., vì những người này vẫn phải đối mặt với các khó khăn như: ngôn ngữ, hủ tục lạc hậu, trình độ dân trí chưa cao, kinh tế còn khó khăn, dễ gặp rủi ro pháp lý hơn so với các nhóm đối tượng khác cùng sinh sống ở các địa bàn khó khăn khác.
“Luật hóa” cơ chế phối hợp để nâng cao hiệu lực thực thi
Đại biểu cũng đề nghị nâng cao tính pháp lý và trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng trong việc phối hợp thực hiện cơ chế trực tại Tòa án, trực điều tra hình sự vì việc dừng lại ở mức độ "phối hợp" theo văn bản dưới luật dễ dẫn đến tình trạng thực hiện thiếu đồng bộ, tùy thuộc vào sự quan tâm của từng địa phương. Việc "luật hóa" sẽ tạo hành lang pháp lý bắt buộc, xác định rõ trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, từ đó nâng cao tính chuyên nghiệp và hiệu lực thực thi của hoạt động TGPL.
Về phạm vi thực hiện TGPL của Trung tâm TGPL nhà nước, đại biểu đề nghị kế thừa và duy trì quy định tại điểm c khoản 1 Điều 26 Luật TGPL 2017: Trung tâm thực hiện vụ việc “do cơ quan có thẩm quyền về TGPL ở Trung ương yêu cầu”. Dự thảo Luật mới mở rộng đáng kể diện đối tượng thụ hưởng. Việc duy trì cơ chế điều phối từ Trung ương là điều kiện cần để đảm bảo quyền tiếp cận công lý không bị bỏ sót. Việc này giải quyết sự phân bổ nguồn lực thực hiện TGPL không đồng đều giữa các địa phương trong cả nước.
Xã hội hóa nhưng không “khoán trắng”
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định lưu ý: xã hội hóa trong lĩnh vực TGPL có tính chất đặc thù, khác với nhiều lĩnh vực dịch vụ công khác. Đây là hoạt động Nhà nước lo cho dân, có thể tự thực hiện, để xã hội tham gia, song Nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm chất lượng và chi trả.
Dự thảo luật lần này được kỳ vọng thể hiện rõ tinh thần đó: mở rộng phạm vi TGPL, nâng cao chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, đồng thời đẩy mạnh số hóa, chuyển đổi số trong hoạt động trợ giúp pháp lý – hướng tới một hệ thống tiếp cận công lý hiện đại, minh bạch và thuận tiện hơn cho người dân.
Thứ trưởng Bộ Tư pháp Phan Chí Hiếu khẳng định sẽ nghiên cứu toàn diện các ý kiến thẩm tra, tiếp thu tối đa các đề xuất hợp lý và giải trình thấu đáo những nội dung còn có ý kiến khác nhau. Việc thu hút nguồn lực xã hội tham gia TGPL, trong đó có đội ngũ luật sư, cũng sẽ được tính toán đồng bộ với các luật liên quan.
Kết luận phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đề nghị Bộ Tư pháp khẩn trương hoàn thiện hồ sơ dự án luật để trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội tại Phiên họp thứ 55.
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý
