Hoạt động của người thực hiện trợ giúp pháp lý trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự

Tranh tụng trong xét xử là một trong những nguyên tắc cơ bản, quan trọng nhất của hoạt động tố tụng hình sự mà ở đó người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người bị buộc tội, người bào chữa và người tham gia tố tụng khác đều có quyền bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, đánh giá chứng cứ, đưa ra yêu cầu để làm rõ sự thật khách quan của vụ án.

Để chủ động trong đối đáp, tranh luận tại phiên tòa, người thực hiện trợ giúp pháp lý (TGPL) phải chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, tài liệu, chứng cứ theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật; xây dựng dự thảo bài phát biểu bảo đảm chính xác, khách quan, có căn cứ pháp lý và bám sát hồ sơ vụ án. Việc nghiên cứu cần tập trung đánh giá toàn diện chứng cứ buộc tội, gỡ tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và các vấn đề liên quan đến việc giải quyết vụ án; từ đó xây dựng đề cương xét hỏi và đối đáp, dự kiến các quan điểm tranh luận có thể phát sinh tại phiên tòa.

Tại phiên tòa, người thực hiện TGPL phải theo dõi chặt chẽ diễn biến xét hỏi, tranh luận; ghi chép đầy đủ ý kiến của Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác để kịp thời điều chỉnh, bổ sung nội dung đối đáp. Trường hợp ý kiến trình bày chưa rõ, có thể đề nghị làm rõ; đồng thời chỉ tập trung đối đáp các vấn đề liên quan trực tiếp đến vụ án, có căn cứ trong hồ sơ hoặc tài liệu hợp pháp phát sinh tại phiên tòa.

Trong quá trình tranh luận, người thực hiện TGPL cần chủ động lựa chọn thứ tự và nội dung đối đáp, tập trung phản bác các quan điểm chưa phù hợp của Kiểm sát viên hoặc các bên khác; khai thác những mâu thuẫn trong lập luận, lời khai và việc áp dụng pháp luật để bảo vệ quan điểm của mình.

Thực tiễn cho thấy, người thực hiện TGPL thường gặp các tình huống tranh luận chủ yếu sau:

Bào chữa theo hướng chứng minh bị cáo không có tội: phân tích các căn cứ pháp lý và chứng cứ loại trừ trách nhiệm hình sự (phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, sự kiện bất ngờ…), làm rõ các yếu tố cấu thành tội phạm chưa được chứng minh đầy đủ.

Đối đáp với quan điểm cho rằng chứng cứ buộc tội chưa đầy đủ: thường gặp ở các vụ án không bắt quả tang, bị cáo phản cung hoặc có vi phạm trong hoạt động điều tra. Người thực hiện TGPL cần rà soát kỹ chứng cứ, thủ tục tố tụng và chuẩn bị luận cứ phản biện chặt chẽ.

Bào chữa theo hướng hành vi không cấu thành tội phạm: thừa nhận có hành vi trái pháp luật nhưng không đủ yếu tố cấu thành tội phạm; đòi hỏi phân tích sâu động cơ, mục đích, lỗi và các tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự.

Bào chữa chuyển sang tội danh nhẹ hơn: chỉ ra sai sót trong việc xác định tội danh của cáo trạng, dựa trên sự khác biệt về dấu hiệu cấu thành giữa các tội danh gần nhau.

Bào chữa áp dụng khoản nhẹ hơn của cùng tội danh: vận dụng các quy định của BLHS, nghị quyết, văn bản hướng dẫn để bác bỏ việc áp dụng các tình tiết định khung tăng nặng chưa đủ căn cứ.

Chỉ ra sai sót trong điều tra, truy tố để đề nghị trả hồ sơ điều tra bổ sung: tập trung vào vi phạm tố tụng hoặc việc bỏ lọt chứng cứ quan trọng liên quan đến lỗi, động cơ, hậu quả và trách nhiệm hình sự.

Tóm lại, để tranh luận, đối đáp hiệu quả tại phiên tòa, người thực hiện TGPL phải nắm vững hồ sơ vụ án, pháp luật nội dung và tố tụng; chuẩn bị kỹ lưỡng đề cương xét hỏi và đối đáp; linh hoạt xử lý tình huống, bảo đảm lập luận có căn cứ pháp lý, logic và thuyết phục, qua đó bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của người được TGPL.

Giai đoạn xét xử là giai đoạn trung tâm của tố tụng hình sự, nơi các chứng cứ được kiểm tra, đánh giá công khai trước Tòa án để làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Trong giai đoạn này, trợ giúp viên pháp lý với tư cách là người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, bị hại và các đối tượng yếu thế đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm nguyên tắc tranh tụng, bảo vệ quyền con người và quyền được xét xử công bằng.

Thông qua hoạt động nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ, tham gia tranh tụng, trình bày quan điểm bào chữa, đề nghị áp dụng các tình tiết giảm nhẹ, cũng như giám sát tính hợp pháp của các hoạt động tố tụng tại phiên tòa, trợ giúp viên pháp lý đã góp phần nâng cao chất lượng xét xử, hạn chế oan sai và bảo đảm các phán quyết của Tòa án được thực hiện trên cơ sở pháp luật và công lý. Đồng thời, việc tham gia của đội ngũ trợ giúp pháp lý tại phiên tòa còn góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào hệ thống tư pháp, thể hiện chính sách nhân đạo và cam kết của Nhà nước trong việc hỗ trợ người yếu thế tiếp cận công lý.

Có thể nói, tại phiên tòa hình sự vai trò của Trợ giúp viên pháp lý được thể hiện rõ nét nhất và hiệu quả nhất bởi lẽ quá trình điều tra, truy tố mặc dù Trợ giúp viên pháp lý đã tham gia, tuy nhiên vai trò được thể hiện chủ yếu phụ thuộc vào hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc thu thập tài liệu, chứng cứ hoặc đảm bảo các thủ tục tố tụng được thực hiện đầy đủ, đúng theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, để hoạt động trợ giúp pháp lý  trong giai đoạn xét xử phát huy hiệu quả cao hơn, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, cải thiện chế độ hỗ trợ và bồi dưỡng kỹ năng tranh tụng cho trợ giúp viên pháp lý. Đây là những giải pháp then chốt nhằm phát huy vai trò của TGPL trong cải cách tư pháp, thực hiện mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nơi mọi công dân đều được bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp một cách bình đẳng trước pháp luật.

                                        Tuyết Minh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý