Hoạt động của người thực hiện trợ giúp pháp lý trong điều tra vụ án hình sự
Trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, người thực hiện trợ giúp pháp lý đóng vai trò quan trọng nhằm bảo đảm quyền bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
Ở giai đoạn điều tra, hoạt động của người thực hiện trợ giúp pháp lý có vai trò trong hai hoạt động quan trọng sau:
* Có mặt trong các hoạt động điều tra do Cơ quan có thẩm quyền tố tụng tiến hành và thực hiện một số hoạt động sau:
- Có mặt khi tiến hành hỏi cung bị can, theo đó, người thực hiện trợ giúp pháp lý phải kiểm tra chặt chẽ việc hỏi cung bị can ngay từ lần hỏi cung đầu tiên, bảo đảm tính có căn cứ, hợp pháp, đúng trình tự, thủ tục theo quy định tại Điều 183 BLTTHS, người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể trực tiếp tham gia hỏi bị can sau khi được sự đồng ý của Điều tra viên.
- Kiểm tra, xem xét việc Điều tra viên hỏi cả về những chứng cứ xác định bị can phạm tội và chứng cứ xác định bị can vô tội, làm sáng tỏ những mâu thuẫn trong lời khai của bị can. Nếu vụ án có nhiều bị can, thì việc hỏi cung bị can phải được tiến hành riêng đối với từng người một, không để các bị can khác có mặt nghe lời khai của bị can đang được hỏi cung nhằm tránh trường hợp thông cung hoặc có tác động, ảnh hưởng giữa các bị can với nhau.
Trong quá trình tham gia, người thực hiện trợ giúp pháp lý ghi lại những tình tiết có giá trị chứng minh, những tình tiết mới làm cơ sở phục vụ cho việc hoạt động trợ giúp pháp lý của mình. Cần chú ý thái độ hỏi cung của Điều tra viên để có những đề nghị nhất định, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của bị can được tôn trọng. Người thực hiện trợ giúp pháp lý chú ý việc Điều tra viên đọc lại biên bản hoặc cho bị can tự đọc và ký vào biên bản. Nếu thấy có những nội dung ghi chưa đúng, chưa đầy đủ thì đề nghị Điều tra viên sửa chữa, bổ sung và cho bị can ký xác nhận.
- Có mặt khi tiến hành đối chất, sau khi nhận được thông báo của Điều tra viên, người thực hiện trợ giúp pháp lý phải có mặt để trực tiếp kiểm tra việc đối chất. người thực hiện trợ giúp pháp lý phải kiểm sát chặt chẽ các hoạt động của Điều tra viên trong khi đối chất theo Điều 189 BLTTHS, nếu phát hiện vi phạm thì tuỳ từng trường hợp cụ thể, có thể đề nghị cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng giải quyết.
- Có mặt khi tiến hành thực nghiệm điều tra, đối với những vụ án cần thực nghiệm điều tra để kiểm tra và xác minh thêm về những tình tiết có ý nghĩa đối với vụ án thì người thực hiện trợ giúp pháp lý đề nghị Điều tra viên thực nghiệm điều tra khi cần thiết. Khi tham gia thực nghiệm điều tra, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần nghiên cứu nội dung, kế hoạch thực nghiệm điều tra, kiểm sát việc thực nghiệm điều tra nhằm bảo đảm việc thực nghiệm điều tra và lập biên bản thực nghiệm điều tra phải tuân thủ đúng các quy định tại Điều 204, Điều 133 BLTTHS. Người thực hiện trợ giúp pháp lý phải nghiên cứu nội dung, kế hoạch thực nghiệm điều tra, bảo đảm việc dựng lại hiện trường, diễn lại hành vi, tình huống hoặc tình tiết khác phù hợp với thực tế khách quan, theo đúng quy định tại Điều 204 BLTTHS.
Ví dụ, theo các chứng cứ đã thu thập được thì hành vi của A và đồng bọn dùng dao chém, dùng gậy đánh B được thực hiện vào lúc 18 giờ, tại một địa điểm không có đèn chiếu sáng và trời mưa to. Do chưa xác định được chính xác hành vi phạm tội của từng bị can nên Cơ quan điêu tra đã tổ chức thực nghiệm điều tra. Tuy nhiên, buổi thực nghiệm được tổ chức vào lúc 17 giờ, trời không mưa và hiện trường được chiếu sáng từ nguồn của một máy phát điện. Người thực hiện trợ giúp pháp lý khi tham gia thực nghiệm điều tra xác định việc tổ chức thực nghiệm điều tra không đúng về thời gian và không gian, về điều kiện thời tiết khi hành vi phạm tội được thực hiện chắc chắn sẽ khó có thể chứng minh một cách chính xác hành vi phạm tội cũng như sự thật khách quan của vụ án. Người thực hiện trợ giúp pháp lý hoàn toàn có thể dựa trên cơ sở những quan sát được ghi chép lại để kiến nghị hoặc khiếu nại với cơ quan và người có thẩm quyền tố tụng về vi phạm này.
- Có mặt khi thực hiện các biện pháp khám xét với người được trợ giúp pháp lý. Khám xét là một trong những biện pháp tố tụng hình sự có ý nghĩa quan trọng giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng phát hiện, thu thập các tài liệu, vật chứng... để chứng minh tội phạm và người phạm tội. Tuy nhiên, nếu áp dụng không đúng có thể sẽ gây thiệt hại đến các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và ảnh hưởng đến hiệu quả điều tra, xử lý vụ án. Vì vậy, khi có mặt để thực hiện biện pháp khám xét, người thực hiện trợ giúp pháp lý phải đảm bảo Điều tra viên và những người tham gia khám xét chấp hành đúng các quy định tại các Điều 194, 195, 196 BLTTHS và các quy định của pháp luật có liên quan để có những đề nghị nhất định đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.
- Có mặt khi khám nghiệm hiện trường: Khi khám nghiệm người thực hiện trợ giúp pháp lý phải chú ý các hoạt động sau đây:
+ Xem xét thành phần tham gia khám nghiệm hiện trường theo quy định tại Điều 201 BLTTHS. Thành phần tham gia khám nghiệm hiện trường phụ thuộc vào từng loại hiện trường cụ thể, tính chất của vụ việc xảy ra.
+ Tư cách pháp lý của các thành viên trong Hội đồng khám nghiệm và những người tham gia, đảm bảo theo đúng quy định tại Điều 201 BLTTHS nhằm đảm bảo giá trị pháp lý của kết quả khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi. Nếu việc khám nghiệm không đúng thẩm quyền hoặc thiếu thành phần sẽ gây khó khăn, vướng mắc trong quá trình giải quyết vụ án.
+ Người thực hiện trợ giúp pháp lý sau khi quan sát sơ bộ hiện trường cần nhận định phạm vi hiện trường mà lực lượng bảo vệ đã xác định và đang tiến hành tổ chức việc bảo vệ hiện trường có đúng với phạm vi hiện trường cần khám nghiệm hay không? Có cần thu hẹp hoặc mở rộng hay không? Việc sử dụng các biện pháp để bảo vệ dấu vết, vật chứng đã đáp ứng yêu cầu hay chưa?
* Thu thập chứng cứ:
Trong giai đoạn điều tra, người thực hiện trợ giúp pháp lý được phép thực hiện các hoạt động sau để thu thập chứng cứ:
+ Gặp, hỏi người bị can. Để gặp bị can đang bị tạm giam, người bào chữa phải xuất trình văn bản thông báo người bào chữa, Thẻ luật sư hoặc Thẻ trợ giúp viên pháp lý hoặc Chứng minh nhân dân hoặc thẻ Căn cước công dân. Cơ quan quản lý bị cáo đang bị tạm giam phải phổ biến nội quy, quy chế của cơ sở giam giữ và yêu cầu người bào chữa chấp hành nghiêm chỉnh.
Thu thập các chứng cứ gỡ tội bao gồm: Thời gian ngoại phạm của bị can; nhân thân người phạm tội: Trình độ văn hóa, hoàn cảnh gia đình, tiền sử bệnh tật; nguyên nhân và điều kiện phạm tội; quan hệ giữa người phạm tội và nạn nhân…
Ngoài những vấn đề có tính chất chung như trong các vụ án hình sự, khi thu thập chứng cứ trong các vụ án về các tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự, nhân phẩm của con người, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần lưu ý:
+ Cần bám sát các dấu hiệu đặc thù quy định trong các cấu thành của các tội phạm để xác định nguồn chứng cứ cần thu thập nhằm bào chữa cho người được trợ giúp pháp lý theo hướng không có tội hoặc chuyển sang tội danh nhẹ hơn, khung hình phạt nhẹ hơn.
+ Yêu cầu trưng cầu giám định, định giá tài sản.
Trường hợp cần phải trưng cầu giám định mà chưa thấy Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện, người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể thay mặt người được trợ giúp pháp lý để đề nghị, yêu cầu Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trưng cầu giám định, định giá tài sản.
Trong các vu án xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, trưng cầu giám định có vai trò quan trọng trong việc xác định hành vi phạm tội, khung hình phạt hoặc trách nhiệm dân sự trong vụ án. Do đó, trưng cầu giám định gần như là biện pháp bắt buộc phải thực hiện.
Giai đoạn điều tra giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong tố tụng hình sự, là giai đoạn thu thập chứng cứ, xác định sự thật khách quan và làm cơ sở quyết định việc truy tố. Trong giai đoạn này, việc bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa của người bị buộc tội và quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, người tham gia tố tụng khác là yêu cầu then chốt. Nhờ các hoạt động trên, người thực hiện trợ giúp pháp lý góp phần thiết thực bảo đảm quyền bào chữa, quyền không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình của người bị buộc tội, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại và các đối tượng được luật bảo hộ. Vai trò này không chỉ giúp hạn chế oan, sai mà còn nâng cao niềm tin của nhân dân vào hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng và chất lượng tư pháp hình sự nói chung.
* Có mặt trong các hoạt động điều tra do Cơ quan có thẩm quyền tố tụng tiến hành và thực hiện một số hoạt động sau:
- Có mặt khi tiến hành hỏi cung bị can, theo đó, người thực hiện trợ giúp pháp lý phải kiểm tra chặt chẽ việc hỏi cung bị can ngay từ lần hỏi cung đầu tiên, bảo đảm tính có căn cứ, hợp pháp, đúng trình tự, thủ tục theo quy định tại Điều 183 BLTTHS, người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể trực tiếp tham gia hỏi bị can sau khi được sự đồng ý của Điều tra viên.
- Kiểm tra, xem xét việc Điều tra viên hỏi cả về những chứng cứ xác định bị can phạm tội và chứng cứ xác định bị can vô tội, làm sáng tỏ những mâu thuẫn trong lời khai của bị can. Nếu vụ án có nhiều bị can, thì việc hỏi cung bị can phải được tiến hành riêng đối với từng người một, không để các bị can khác có mặt nghe lời khai của bị can đang được hỏi cung nhằm tránh trường hợp thông cung hoặc có tác động, ảnh hưởng giữa các bị can với nhau.
Trong quá trình tham gia, người thực hiện trợ giúp pháp lý ghi lại những tình tiết có giá trị chứng minh, những tình tiết mới làm cơ sở phục vụ cho việc hoạt động trợ giúp pháp lý của mình. Cần chú ý thái độ hỏi cung của Điều tra viên để có những đề nghị nhất định, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của bị can được tôn trọng. Người thực hiện trợ giúp pháp lý chú ý việc Điều tra viên đọc lại biên bản hoặc cho bị can tự đọc và ký vào biên bản. Nếu thấy có những nội dung ghi chưa đúng, chưa đầy đủ thì đề nghị Điều tra viên sửa chữa, bổ sung và cho bị can ký xác nhận.
- Có mặt khi tiến hành đối chất, sau khi nhận được thông báo của Điều tra viên, người thực hiện trợ giúp pháp lý phải có mặt để trực tiếp kiểm tra việc đối chất. người thực hiện trợ giúp pháp lý phải kiểm sát chặt chẽ các hoạt động của Điều tra viên trong khi đối chất theo Điều 189 BLTTHS, nếu phát hiện vi phạm thì tuỳ từng trường hợp cụ thể, có thể đề nghị cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng giải quyết.
- Có mặt khi tiến hành thực nghiệm điều tra, đối với những vụ án cần thực nghiệm điều tra để kiểm tra và xác minh thêm về những tình tiết có ý nghĩa đối với vụ án thì người thực hiện trợ giúp pháp lý đề nghị Điều tra viên thực nghiệm điều tra khi cần thiết. Khi tham gia thực nghiệm điều tra, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần nghiên cứu nội dung, kế hoạch thực nghiệm điều tra, kiểm sát việc thực nghiệm điều tra nhằm bảo đảm việc thực nghiệm điều tra và lập biên bản thực nghiệm điều tra phải tuân thủ đúng các quy định tại Điều 204, Điều 133 BLTTHS. Người thực hiện trợ giúp pháp lý phải nghiên cứu nội dung, kế hoạch thực nghiệm điều tra, bảo đảm việc dựng lại hiện trường, diễn lại hành vi, tình huống hoặc tình tiết khác phù hợp với thực tế khách quan, theo đúng quy định tại Điều 204 BLTTHS.
Ví dụ, theo các chứng cứ đã thu thập được thì hành vi của A và đồng bọn dùng dao chém, dùng gậy đánh B được thực hiện vào lúc 18 giờ, tại một địa điểm không có đèn chiếu sáng và trời mưa to. Do chưa xác định được chính xác hành vi phạm tội của từng bị can nên Cơ quan điêu tra đã tổ chức thực nghiệm điều tra. Tuy nhiên, buổi thực nghiệm được tổ chức vào lúc 17 giờ, trời không mưa và hiện trường được chiếu sáng từ nguồn của một máy phát điện. Người thực hiện trợ giúp pháp lý khi tham gia thực nghiệm điều tra xác định việc tổ chức thực nghiệm điều tra không đúng về thời gian và không gian, về điều kiện thời tiết khi hành vi phạm tội được thực hiện chắc chắn sẽ khó có thể chứng minh một cách chính xác hành vi phạm tội cũng như sự thật khách quan của vụ án. Người thực hiện trợ giúp pháp lý hoàn toàn có thể dựa trên cơ sở những quan sát được ghi chép lại để kiến nghị hoặc khiếu nại với cơ quan và người có thẩm quyền tố tụng về vi phạm này.
- Có mặt khi thực hiện các biện pháp khám xét với người được trợ giúp pháp lý. Khám xét là một trong những biện pháp tố tụng hình sự có ý nghĩa quan trọng giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng phát hiện, thu thập các tài liệu, vật chứng... để chứng minh tội phạm và người phạm tội. Tuy nhiên, nếu áp dụng không đúng có thể sẽ gây thiệt hại đến các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và ảnh hưởng đến hiệu quả điều tra, xử lý vụ án. Vì vậy, khi có mặt để thực hiện biện pháp khám xét, người thực hiện trợ giúp pháp lý phải đảm bảo Điều tra viên và những người tham gia khám xét chấp hành đúng các quy định tại các Điều 194, 195, 196 BLTTHS và các quy định của pháp luật có liên quan để có những đề nghị nhất định đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.
- Có mặt khi khám nghiệm hiện trường: Khi khám nghiệm người thực hiện trợ giúp pháp lý phải chú ý các hoạt động sau đây:
+ Xem xét thành phần tham gia khám nghiệm hiện trường theo quy định tại Điều 201 BLTTHS. Thành phần tham gia khám nghiệm hiện trường phụ thuộc vào từng loại hiện trường cụ thể, tính chất của vụ việc xảy ra.
+ Tư cách pháp lý của các thành viên trong Hội đồng khám nghiệm và những người tham gia, đảm bảo theo đúng quy định tại Điều 201 BLTTHS nhằm đảm bảo giá trị pháp lý của kết quả khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi. Nếu việc khám nghiệm không đúng thẩm quyền hoặc thiếu thành phần sẽ gây khó khăn, vướng mắc trong quá trình giải quyết vụ án.
+ Người thực hiện trợ giúp pháp lý sau khi quan sát sơ bộ hiện trường cần nhận định phạm vi hiện trường mà lực lượng bảo vệ đã xác định và đang tiến hành tổ chức việc bảo vệ hiện trường có đúng với phạm vi hiện trường cần khám nghiệm hay không? Có cần thu hẹp hoặc mở rộng hay không? Việc sử dụng các biện pháp để bảo vệ dấu vết, vật chứng đã đáp ứng yêu cầu hay chưa?
* Thu thập chứng cứ:
Trong giai đoạn điều tra, người thực hiện trợ giúp pháp lý được phép thực hiện các hoạt động sau để thu thập chứng cứ:
+ Gặp, hỏi người bị can. Để gặp bị can đang bị tạm giam, người bào chữa phải xuất trình văn bản thông báo người bào chữa, Thẻ luật sư hoặc Thẻ trợ giúp viên pháp lý hoặc Chứng minh nhân dân hoặc thẻ Căn cước công dân. Cơ quan quản lý bị cáo đang bị tạm giam phải phổ biến nội quy, quy chế của cơ sở giam giữ và yêu cầu người bào chữa chấp hành nghiêm chỉnh.
Thu thập các chứng cứ gỡ tội bao gồm: Thời gian ngoại phạm của bị can; nhân thân người phạm tội: Trình độ văn hóa, hoàn cảnh gia đình, tiền sử bệnh tật; nguyên nhân và điều kiện phạm tội; quan hệ giữa người phạm tội và nạn nhân…
Ngoài những vấn đề có tính chất chung như trong các vụ án hình sự, khi thu thập chứng cứ trong các vụ án về các tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự, nhân phẩm của con người, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần lưu ý:
+ Cần bám sát các dấu hiệu đặc thù quy định trong các cấu thành của các tội phạm để xác định nguồn chứng cứ cần thu thập nhằm bào chữa cho người được trợ giúp pháp lý theo hướng không có tội hoặc chuyển sang tội danh nhẹ hơn, khung hình phạt nhẹ hơn.
+ Yêu cầu trưng cầu giám định, định giá tài sản.
Trường hợp cần phải trưng cầu giám định mà chưa thấy Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện, người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể thay mặt người được trợ giúp pháp lý để đề nghị, yêu cầu Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trưng cầu giám định, định giá tài sản.
Trong các vu án xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, trưng cầu giám định có vai trò quan trọng trong việc xác định hành vi phạm tội, khung hình phạt hoặc trách nhiệm dân sự trong vụ án. Do đó, trưng cầu giám định gần như là biện pháp bắt buộc phải thực hiện.
Giai đoạn điều tra giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong tố tụng hình sự, là giai đoạn thu thập chứng cứ, xác định sự thật khách quan và làm cơ sở quyết định việc truy tố. Trong giai đoạn này, việc bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa của người bị buộc tội và quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, người tham gia tố tụng khác là yêu cầu then chốt. Nhờ các hoạt động trên, người thực hiện trợ giúp pháp lý góp phần thiết thực bảo đảm quyền bào chữa, quyền không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình của người bị buộc tội, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại và các đối tượng được luật bảo hộ. Vai trò này không chỉ giúp hạn chế oan, sai mà còn nâng cao niềm tin của nhân dân vào hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng và chất lượng tư pháp hình sự nói chung.
Tuyết Minh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý
