Vai trò của trợ giúp pháp lý đối với các vụ án hình sự về ma túy

Với vị trí địa lý có đường biên giới dài gần 470km giáp ranh với nước bạn Lào, đặc biệt là gần khu vực “Tam giác vàng” - vùng biên giới hiểm trở giữa ba nước Myanmar, Lào và Thái Lan - nơi có nhiều tuyến đường buôn bán, vận chuyển trái phép chất ma túy, tỉnh Nghệ An trở thành địa phương chịu tác động mạnh từ dòng chảy ma túy xuyên quốc gia và luôn đối mặt với những thách thức lớn từ tội phạm ma túy. Các xã giáp biên thường bị lợi dụng đường mòn, lối mở để vận chuyển trái phép ma túy. Trong đó, các xã thuộc địa bàn huyện Quế Phong, huyện Tương Dương, huyện Kỳ Sơn (cũ) là những địa bàn có tình hình tội phạm về ma túy phức tạp nhất tỉnh. 
​
Nghệ An đã và đang đối mặt với áp lực không nhỏ trong công tác phòng chống ma túy, với số lượng lớn người nghiện ma túy, người sử dụng trái phép chất ma túy và người quản lý sau cai nghiện ma túy trên địa bàn. Nhiều biện pháp, mục tiêu, kế hoạch đã được tỉnh nhà đề ra, thể hiện tinh thần đấu tranh quyết liệt, không ngừng nghỉ và nỗ lực không giới hạn trong công tác phòng chống ma túy, trong đó không thế không nhắc đến mục tiêu làm sạch địa bàn và xây dựng các "xã, phường không ma túy". Phòng chống ma túy bao gồm nhiều mặt công tác, trong đó, có sự đóng góp không nhỏ của công tác trợ giúp pháp lý (sau đây viết tắt là TGPL) - từ việc tư vấn pháp luật, đảm bảo quyền bào chữa, đến việc bảo vệ quyền lợi trong áp dụng đưa vào cơ sở cai nghiện… 
​
​Trong quá trình hình thành và phát triển của pháp luật về TGPL, diện người được TGPL không ngừng được mở rộng. Từ vị trí địa lý, dẫn đến đặc điểm nổi bật của tội phạm ma túy ở Nghệ An là đối tượng phạm tội chủ yếu là người dân tộc thiểu số cư trú tại địa bàn miền núi biên giới phía Tây và dọc tuyến Quốc lộ 7, Quốc lộ 46 - thuộc địa bàn có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn, đa số họ thuộc hộ nghèo hoặc cận nghèo. Bên cạnh đó, đối với người chưa thành niên, vì nhận thức về cuộc sống và ý thức pháp luật còn hạn chế, thích trải nghiệm những cái mới, dễ bị kích động, dễ bị lôi kéo, nên họ đang trở thành mục tiêu mà tội phạm ma túy hướng tới. Nhiều người ở độ tuổi chưa thành niên đã phải trả giá đắt khi tham gia các đường dây mua bán, vận chuyển, tàng trữ hoặc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.
​
​Công tác TGPL trong các vụ án hình sự được đánh dấu bằng Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 01/6/2015  của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án đổi mới công tác TGPL giai đoạn 2015 - 2025. Mục tiêu của Đề án là tập trung đẩy mạnh hoạt động tham gia tố tụng, đặc biệt là tố tụng hình sự. Kể từ khi có Đề án, công tác TGPL trong phòng chống ma túy chuyển từ tập trung vào hình thức tư vấn (tại trụ sở và tại các cuộc TGPL lưu động) sang tập trung vào hình thức tham gia tố tụng, trong đó chủ yếu là hình thức bào chữa cho bị can, bị cáo trong các vụ án hình sự. Theo thống kê, tỷ lệ vụ việc có TGVPL tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự về ma túy có số lượng lớn nhất là vào thời điểm từ năm 2018 đến 2023, chiếm tỷ lệ trên 60% trên tổng số vụ việc TGPL hằng năm, chủ yếu là do các TGVPL của Chi nhánh số 2 (đóng ở địa bàn thị xã Thái Hòa cũ) thực hiện bào chữa cho nhiều bị can, bị cáo là người dân tộc thiểu số cư trú ở các huyện Quỳ Hợp, huyện Quỳ Châu, huyện Quế Phong cũ; các TGVPL của Chi nhánh số 3 (đóng ở địa bàn huyện Tương Dương cũ) thực hiện bào chữa cho nhiều bị can, bị cáo là người dân tộc thiểu số cư trú ở các huyện Con Cuông, huyện Tương Dương, huyện Kỳ Sơn cũ. Ở thời kỳ này, trung bình mỗi TGVPL thực hiện bào chữa cho từ 40 đến 50 lượt người/ năm. Đối với các vụ án này, đội ngũ TGVPL đã thường xuyên tích cực tham gia tố tụng ngay từ giai đoạn điều tra: Tham gia lấy lời khai, tham gia hỏi cung bị can từ sớm nên đã tư vấn, giải thích pháp luật cho người được TGPL ngay từ bước đầu và đã góp phần ngăn chặn việc bức cung, nhục hình. Vì đối tượng được TGPL trong loại án này chủ yếu là người yếu thế, nhận thức và ý thức pháp luật hạn chế nên TGVPL rất quan tâm đến việc thu thập và xác minh chứng cứ. Hầu như khi tham gia vụ án, TGVPL đều thực hiện việc gặp gỡ người được TGPL và người thân của họ, thu thập tài liệu về nhân thân, hoàn cảnh phạm tội để tìm ra tình tiết giảm nhẹ; có mặt tại các buổi thực nghiệm điều tra; thậm chí có nhiều trường hợp phải về tận nơi cư trú để xin xác nhận về các tình tiết giảm nhẹ cho bị can, bị cáo.
​
​​​Vì tính chất đặc biệt nguy hiểm, nên vụ án về ma túy thường xuyên được đưa ra xét xử lưu động tại địa bàn nơi bị cáo cư trú hoặc phạm tội, hoặc tại cơ sở cai nghiện nhằm tuyên truyền và giáo dục pháp luật trực quan cho người dân tại địa phương cũng như cho những người phạm tội. Đội ngũ TGVPL luôn trên tinh thần đồng hành cùng người dân trên con đường công lý, đã khắc phục mọi khó khăn để đảm bảo có sự hiện diện một cách tối đa tại các phiên tòa lưu động.
​
​Trong các vụ án hình sự về ma túy có TGVPL tham gia, thì số vụ án “Mua bán trái phép chất ma túy” và “Tàng trữ trái phép chất ma túy” chiếm tỷ lệ cao nhất (chiếm khoảng trên 80%), sau đó là “Vận chuyển trái phép chất ma túy”, “Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy”. Tuy số vụ án “Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy” đạt tỷ lệ thấp nhất, nhưng điều đáng suy nghĩ ở đây là, đối với loại tội danh này thì người được TGPL đa phần là người chưa thành niên. Hầu hết các cháu đều vì hoàn cảnh gia đình, hoàn cảnh cá nhân mà nghỉ học giữa chừng, đi làm thêm tại các nhà nghỉ, cơ sở kinh doanh karaoke - là môi trường làm việc nhảy cảm nên đưa đẩy đến việc phạm tội. Trong đó, có một số trường hợp có cháu còn đang học, đi làm thêm dịp hè, vì thiếu hiểu biết mà thực hiện hành vi phạm tội. 
​
​Thời gian gần đây, nhờ kết quả của đề án tập trung làm sạch địa bàn và xây dựng các "xã, phường không ma túy" của tỉnh nhà nên số vụ án và số tội phạm về ma túy giảm rõ rệt, điều này cũng lập tức được phản ánh qua việc giảm về số lượng vụ việc TGPL trong các vụ án hình sự về ma túy trong các năm 2024, 2025 và các tháng đầu năm 2026. 
​
​Tuy nhiên, bên cạnh việc tham gia tố tụng bằng hình thức bào chữa thì số vụ việc TGVPL tham gia họp xét đưa vào cơ sở cai nghiện, Trường giáo dưỡng đối với người chưa thành niên đạt tỷ lệ đáng quan tâm và không có dấu hiệu giảm. Sự tham gia của TGVPL trong các vụ việc họp xét này với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp đã giúp người chưa thành niên được giải thích đầy đủ về quyền và nghĩa vụ, bảo đảm các thủ tục dành riêng cho người chưa thành niên, qua đó, góp phần giúp cho quá trình giải quyết vụ việc được thực hiện đúng pháp luật, khách quan và nhân văn.
​
​Một điều đáng được ghi nhận hơn cả là các vụ án hình sự về ma túy xuất phát từ tinh thần: giúp người được TGPL phá bỏ rào cản về tài chính và nhận thức, giúp họ không bị bỏ lại phía sau trên con đường tìm kiếm công lý. Qua đó, các Trợ giúp viên đã tận tâm đồng hành, khai thác triệt để các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, bảo vệ tốt nhất quyền được xét xử/xử lý công bằng, khách quan và nhân văn. 
​
​Qua công tác thẩm định vụ việc tham gia tố tụng cho thấy, tỷ lệ vụ việc tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự về ma túy đều đạt chất lượng tốt, tỷ lệ đạt tiêu chí xác định vụ việc TGPL phức tạp, điển hình theo Thông tư số 09/2018/TT-BTP ngày 21/6/2018 của Bộ Tư pháp cũng như tỷ lệ đạt tiêu chí xác định vụ việc TGPL thành công theo Quyết định số 1179/QĐ-BTP ngày 16/5/2022 đạt cao. Kết quả này có được là nhờ Lãnh đạo Trung tâm TGPL đã rất quan tâm chỉ đạo thực hiện công tác TGPL cho người dân ở vùng sâu, vùng xa, cũng như nhờ sự năng động, nhiệt huyết của đội ngũ TGVPL trong việc khai thác vụ việc tham gia tố tụng ở các địa bàn trọng điểm về án ma túy. Bên cạnh đó là sự đóng góp quan trọng của Hội đồng phối hợp liên ngành về TGPL trong hoạt động tố tụng trong thời gian qua. 
​
​Sự quan tâm đến công tác kiểm tra tại các cơ quan tiến hành tố tụng ở các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa đã giúp cho việc phối hợp giữa các TGVPL và các cơ quan tiến hành tố tụng ở các địa bàn này được trơn tru, thuận lợi, góp phần quan trọng trong việc giúp cho người yếu thế được tiếp cận với dịch vụ TGPL cũng như trong việc nâng cao chất lượng của công tác TGPL trong các vụ án hình sự về ma túy.
​
​Nhìn lại chặng đường đã qua, chúng ta thấy rằng, hoạt động TGPL góp phần quan trọng vào công tác phòng, chống ma túy bằng cách hỗ trợ người vi phạm tiếp cận công lý một cách bình đẳng, trong đó, hoạt động tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự về ma túy đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ quyền con người, đảm bảo quyền bào chữa, đảm bảo công bằng cho người yếu thế khi họ có hành vi vi phạm. Sự đồng hành của người làm công tác TGPL đã đem lại cho người phạm tội một chỗ dựa vững chắc, không chỉ trên phương diện pháp lý mà còn cả về mặt tâm lý, tinh thần - vì không chỉ giúp họ nâng cao hiểu biết hơn về luật pháp, mà còn chứng minh cho họ thấy được tính nhân văn sâu sắc của pháp luật, từ đó, giúp họ sáng suốt hơn trong suy nghĩ, trong điều khiển hành vi và xa hơn nữa - đã khơi gợi mãnh liệt trong họ khát vọng được tái hòa nhập cộng đồng, giúp họ nhanh có cơ hội làm lại cuộc đời, từ đó cũng có ý nghĩa tích cực trong việc góp phần giảm thiểu tỷ lệ tái phạm. 
​
Việc tăng cường công tác TGPL trong công tác phòng chống ma túy được xác định không chỉ là nhiệm vụ pháp lý mà còn là trách nhiệm xã hội, thể hiện tính nhân văn sâu sắc của nền tư pháp xã hội chủ nghĩa. Hoạt động tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự về ma túy giúp người được TGPL bảo đảm quyền được tiếp cận công lý và được bảo vệ toàn diện. Điều này khẳng định giá trị cốt lõi của nền tư pháp nhân văn, là thước đo sự văn minh của xã hội, là yếu tố then chốt để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Trước sự nỗ lực không ngừng nghỉ của các cơ quan có thẩm quyền trong công tác phòng chống ma túy, cũng như trong bối cảnh Luật Phòng chống ma túy (sửa đổi) sắp có hiệu lực thi hành và Luật Trợ giúp pháp lý sửa đổi đang được dự thảo - với định hướng mở rộng đối tượng thụ hưởng, tinh gọn thủ tục và nâng cao chất lượng dịch vụ, thì chắc chắn, trong thời gian tới, số lượng vụ việc TGPL trong vụ án hình sự về ma túy sẽ có xu hướng gia tăng. Điều này đặt ra yêu cầu, bên cạnh yếu tố cần - là công tác thể chế, sự lãnh đạo, chỉ đạo, thì chúng ta còn cần phải quan tâm đúng mức đến yếu tố đủ - là việc đáp ứng về nhân lực, vật lực thực hiện công tác TGPL trong phòng chống ma túy nói chung cũng như trong các vụ án hình sự về ma túy nói riêng để không ngừng nâng cao chất lượng của công tác này./.
​
​Hoàng Hà
​    Trung tâm TGPLNN tỉnh Nghệ An