Trên nền tảng Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, Văn bản hợp nhất số 05/VBHN-VPQH ngày 21/02/2025 của Văn phòng Quốc hội hợp nhất Luật Trợ giúp pháp lý và các quy định mới có liên quan, chính sách trợ giúp pháp lý ngày càng thể hiện rõ tinh thần nhân văn của Nhà nước: người thuộc diện được trợ giúp pháp lý khi có vướng mắc pháp luật sẽ được cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí, được hướng dẫn, tư vấn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định.

1. Tổ chức mới, yêu cầu phục vụ mới: trợ giúp pháp lý phải bám sát cơ sở

Khi cấp xã là nơi tiếp nhận, xử lý nhiều công việc gắn trực tiếp với đời sống người dân, hoạt động trợ giúp pháp lý cũng cần được kết nối chặt chẽ hơn với cơ sở. Người dân thường gặp vướng mắc pháp luật từ những việc rất cụ thể: giấy tờ đất đai, chế độ chính sách, hôn nhân và gia đình, trợ cấp xã hội, thủ tục tố tụng, bồi thường, khiếu nại, tranh chấp trong cộng đồng. Có những việc nếu được hướng dẫn sớm thì có thể tháo gỡ kịp thời; nhưng nếu để kéo dài, thiếu giấy tờ, hết thời hạn hoặc xử lý theo cảm tính thì dễ phát sinh khiếu kiện, mâu thuẫn và thiệt thòi cho người yếu thế.

Việc kiện toàn tổ chức trợ giúp pháp lý trên địa bàn tỉnh giúp người dân có một địa chỉ rõ hơn để tìm đến khi cần hỗ trợ. Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, thông tin về trợ giúp pháp lý phải được chuyển tải đến thôn, xóm, tổ dân phố, trường học, cơ sở bảo trợ xã hội, cơ sở giam giữ và các điểm tiếp nhận ở cơ sở. Cán bộ xã, hòa giải viên, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, người có uy tín trong cộng đồng nếu nắm được chính sách trợ giúp pháp lý sẽ trở thành cầu nối quan trọng, giúp người dân biết quyền của mình và liên hệ đúng nơi khi cần.

Điều người dân cần không phải là những khái niệm phức tạp. Người dân cần biết mình có thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí hay không, vụ việc của mình nên hỏi ở đâu, cần mang giấy tờ gì và liên hệ bằng cách nào. Vì vậy, truyền thông về trợ giúp pháp lý trong năm 2026 cần nói bằng ngôn ngữ gần đời sống, lấy tình huống thực tế làm điểm tựa, để người dân nghe xong có thể nhớ và làm theo.

2. Chính sách trợ giúp pháp lý năm 2026: bảo vệ rõ hơn người yếu thế

Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 xác định trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý trong vụ việc trợ giúp pháp lý. Chính sách này góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật.

Theo các nội dung sửa đổi, bổ sung được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 05/VBHN-VPQH ngày 21/02/2025, diện người được trợ giúp pháp lý tiếp tục được quan tâm theo hướng bảo vệ cụ thể hơn những nhóm người dễ bị tổn thương. Bên cạnh các nhóm quen thuộc như người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, trẻ em, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, người bị buộc tội thuộc hộ cận nghèo, pháp luật còn chú trọng đến nạn nhân trong vụ việc mua bán người, người đang trong quá trình được xác định là nạn nhân và những người dễ bị tổn thương có liên quan.

Từ ngày 01/01/2026, Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 có hiệu lực thi hành. Đây là mốc quan trọng đối với công tác bảo vệ trẻ em, người chưa thành niên trong tố tụng và trong phòng ngừa vi phạm pháp luật. Hoạt động trợ giúp pháp lý vì vậy không chỉ dừng ở việc cử người tham gia tố tụng khi vụ việc đã phát sinh, mà còn cần được đặt trong yêu cầu phát hiện sớm, hướng dẫn sớm, bảo vệ sớm và hạn chế tổn thương cho trẻ em, người chưa thành niên.

Nói gần với đời sống, điểm mới của giai đoạn 2025 - 2026 là chính sách trợ giúp pháp lý được mở rộng theo hướng cụ thể và gần người dân hơn. Khi người dân biết mình thuộc diện được giúp miễn phí, biết hỏi sớm, biết chuẩn bị tài liệu và biết tìm đến đúng địa chỉ, quyền lợi hợp pháp sẽ được bảo vệ tốt hơn, nhất là trong các vụ việc hình sự, đất đai, hôn nhân gia đình, chính sách xã hội, bạo lực gia đình, mua bán người, xâm hại trẻ em hoặc những vụ việc có người chưa thành niên tham gia.

3. Những nội dung cần truyền thông rõ để người dân biết và chủ động thực hiện

Trước hết, cần giúp người dân nhận biết ai là người được trợ giúp pháp lý miễn phí. Khi tuyên truyền ở thôn, xóm, tổ dân phố, không nên chỉ đọc điều luật, mà cần gắn với những ví dụ quen thuộc: gia đình có thuộc hộ nghèo không; người có công, người cao tuổi, người khuyết tật có khó khăn về tài chính có vụ việc pháp luật cần hỏi không; vụ việc có liên quan đến trẻ em, người chưa thành niên, nạn nhân bạo lực gia đình, nạn nhân mua bán người hoặc người dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn không. Cách nói gắn với hoàn cảnh cụ thể sẽ giúp người dân tự nhận diện tốt hơn.

Bên cạnh đó, cần nói rõ những vụ việc nào nên hỏi sớm. Các vụ việc hình sự, đất đai, hôn nhân và gia đình, chính sách người có công, bảo trợ xã hội, bạo lực gia đình, mua bán người hoặc vụ việc có trẻ em, người chưa thành niên cần được hướng dẫn kịp thời. Liên hệ sớm không có nghĩa là làm thay người dân, mà là giúp người dân hiểu quyền của mình, biết cách trình bày sự thật, biết giữ giấy tờ quan trọng và tránh bỏ lỡ thời hạn pháp luật.

Một nội dung rất thiết thực là hướng dẫn người dân chuẩn bị giấy tờ. Khi đến yêu cầu trợ giúp pháp lý, người dân nên mang theo giấy tờ tùy thân; giấy tờ chứng minh thuộc diện được trợ giúp pháp lý nếu có; giấy triệu tập, thông báo, quyết định của cơ quan có thẩm quyền; đơn từ, hợp đồng, giấy chứng nhận, biên bản làm việc, bản án, quyết định hoặc tài liệu khác liên quan đến vụ việc. Trường hợp chưa đủ giấy tờ, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần hướng dẫn rõ giấy tờ nào cần bổ sung, tài liệu nào có thể thu thập sau, tránh để người dân phải đi lại nhiều lần.

Cuối cùng, người dân cần biết liên hệ ở đâu. Người dân có thể liên hệ Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Thái Nguyên, các chi nhánh, điểm tiếp nhận, các đợt truyền thông tại cơ sở; hoặc thông qua UBND cấp xã, cơ quan tiến hành tố tụng, tổ hòa giải, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, người có uy tín trong cộng đồng để được kết nối kịp thời. Mỗi điểm kết nối ở cơ sở đều có thể trở thành một cánh cửa giúp người yếu thế tiếp cận pháp luật thuận lợi hơn.

4. Từ chính sách đến hoạt động cụ thể ở cơ sở

Từ đầu năm 2026 đến nay, cùng với nhiệm vụ chuyên môn thường xuyên, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Thái Nguyên đã phối hợp với các xã, phường, cơ quan, đơn vị tổ chức nhiều hoạt động truyền thông, tư vấn pháp luật tại cơ sở. Nội dung tập trung vào việc giới thiệu chính sách trợ giúp pháp lý miễn phí, hướng dẫn người dân nhận diện đối tượng được trợ giúp pháp lý, tư vấn những vướng mắc thường gặp trong đời sống như đất đai, hôn nhân và gia đình, chính sách người có công, bảo trợ xã hội, chế độ đối với người yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số và người có hoàn cảnh khó khăn.

Đối với người khuyết tật, thực hiện Kế hoạch số 39/KH-UBND ngày 06/02/2026 của UBND tỉnh Thái Nguyên về triển khai thực hiện chính sách trợ giúp pháp lý cho người khuyết tật thuộc diện được trợ giúp pháp lý năm 2026, Trung tâm đã tổ chức các hoạt động tư vấn pháp luật, truyền thông về trợ giúp pháp lý hưởng ứng Ngày Người khuyết tật Việt Nam 18/4. Các nội dung được triển khai theo hướng phù hợp với từng dạng khuyết tật, giúp người tham gia tiếp cận thông tin pháp luật thuận lợi hơn.

Đối với trẻ em và người chưa thành niên, hoạt động truyền thông trong trường học và tại cơ sở được quan tâm hơn. Ngày 17/3/2026, tại Trường THCS Tân Kim, xã Tân Thành, Trung tâm phối hợp với Công an xã Tân Thành và nhà trường tổ chức truyền thông pháp luật về phòng, chống tội phạm và phòng, chống xâm hại trẻ em. Nội dung tập trung vào quyền trẻ em, các hành vi bị nghiêm cấm đối với trẻ em, bạo lực học đường, nguy cơ xâm hại và kỹ năng tự bảo vệ. Đây là cách làm cần thiết để trợ giúp pháp lý không chỉ có mặt khi vụ việc đã phát sinh, mà còn góp phần phòng ngừa, bảo vệ trẻ em từ sớm, từ xa.

Đối với người cao tuổi, chính sách trợ giúp pháp lý giai đoạn 2026 - 2030 tiếp tục được triển khai theo Quyết định số 971/QĐ-BTP ngày 09/4/2026 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp và Kế hoạch số 203/KH-UBND ngày 12/5/2026 của UBND tỉnh Thái Nguyên. Trọng tâm là giúp người cao tuổi thuộc diện được trợ giúp pháp lý biết quyền của mình, được tư vấn kịp thời khi có vướng mắc về đất đai, thừa kế, chính sách xã hội, hôn nhân gia đình, bạo lực, ngược đãi hoặc các vấn đề pháp luật khác phát sinh trong đời sống.

Tại xã Võ Nhai, trong các ngày 12, 13 và 14/5/2026, UBND xã phối hợp với Trung tâm tổ chức các hội nghị tập huấn, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, truyền thông và tư vấn pháp luật về trợ giúp pháp lý cho Nhân dân, đồng bào dân tộc thiểu số và các đối tượng đặc thù tại nhiều điểm trên địa bàn xã. Riêng hội nghị ngày 13/5/2026 tập trung cho người dân các xóm Mỏ Gà, Phượng Hoàng, Ba Nhất, Na Phài, Nà Kháo, Làng Phật, Đồng Mới, Cao Lầm và Cao Biền. Qua tư vấn trực tiếp, nhiều vướng mắc về đất đai, chính sách người có công, trợ cấp xã hội và quyền, nghĩa vụ của công dân đã được trao đổi, hướng dẫn tại chỗ.

Song song với truyền thông trực tiếp, công tác phối hợp trong tố tụng cũng được chú trọng. Thực hiện Kế hoạch phối hợp số 50/KH-STP-CAT ngày 08/4/2026 giữa Sở Tư pháp tỉnh Thái Nguyên và Công an tỉnh Thái Nguyên về trực trợ giúp pháp lý trong điều tra hình sự, Trung tâm đã đề nghị Công an tỉnh, Trại tạm giam và Công an các xã, phường niêm yết số điện thoại trực, danh sách người trực, người hỗ trợ trực. Việc này giúp người bị buộc tội, người bị hại, người làm chứng và các đối tượng thuộc diện trợ giúp pháp lý có cơ hội tiếp cận dịch vụ pháp lý kịp thời ngay từ giai đoạn đầu của quá trình giải quyết vụ việc.

Một điểm đáng chú ý khác là việc vận hành chính thức một số phân hệ của Hệ thống thông tin trợ giúp pháp lý từ năm 2026. Chuyển đổi số trong trợ giúp pháp lý không thay thế sự tận tâm của người làm nghề, nhưng góp phần giúp việc quản lý vụ việc, cập nhật thông tin, kết nối người dân và nâng cao chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý được thuận lợi, công khai và hiệu quả hơn.

5. Để chính sách nhân văn đi vào cuộc sống

Hiệu quả của trợ giúp pháp lý không chỉ được đo bằng số cuộc truyền thông hay số vụ việc được tiếp nhận, mà còn được nhìn thấy qua những thay đổi rất cụ thể: người dân biết mình có quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí; cán bộ cơ sở biết giới thiệu đúng người, đúng nơi; cơ quan tiến hành tố tụng phối hợp kịp thời; trẻ em, người chưa thành niên, người khuyết tật, người cao tuổi, người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế được tiếp cận pháp luật sớm hơn.

Trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp, tổ chức trợ giúp pháp lý được kiện toàn, pháp luật về người chưa thành niên, phòng chống mua bán người, người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm yếu thế tiếp tục được hoàn thiện, nhiệm vụ đặt ra cho công tác trợ giúp pháp lý là phải gần dân hơn, chủ động hơn và thiết thực hơn. Mỗi cuộc tư vấn tại cơ sở, mỗi buổi truyền thông trong trường học, mỗi số điện thoại trực được niêm yết, mỗi vụ việc được tiếp nhận đúng thời điểm đều góp phần đưa chính sách nhân văn của pháp luật đến gần hơn với người dân.

Trợ giúp pháp lý vì thế không chỉ là hỗ trợ pháp luật trong một vụ việc cụ thể. Đó còn là cách Nhà nước bảo vệ người yếu thế, phòng ngừa tranh chấp, hạn chế khiếu kiện kéo dài, giữ gìn ổn định từ cơ sở và củng cố niềm tin của Nhân dân vào pháp luật. Khi người dân được lắng nghe, được hướng dẫn và được bảo vệ đúng lúc, chính sách trợ giúp pháp lý mới thật sự đi vào cuộc sống./.

Nguyễn Thị Dung - Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Thái Nguyên

________________________________________________________________________________________________________________________________________

Căn cứ, tài liệu tham khảo khi biên tập

- Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017; Văn bản hợp nhất số 05/VBHN-VPQH ngày 21/02/2025 của Văn phòng Quốc hội hợp nhất Luật Trợ giúp pháp lý.

- Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025; Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.

- Thông tin trên Trang thông tin điện tử Sở Tư pháp tỉnh Thái Nguyên về hoạt động truyền thông trợ giúp pháp lý tại Trường THCS Tân Kim ngày 17/3/2026; hoạt động hưởng ứng Ngày Người khuyết tật Việt Nam 18/4; hoạt động tăng cường tiếp cận pháp luật cho người dân tại xã Thành Công; thông tin kiện toàn Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Thái Nguyên.

- Giấy mời số 91/GM-UBND ngày 07/5/2026 của UBND xã Võ Nhai; tin bài truyền thông trợ giúp pháp lý tại xã Võ Nhai ngày 13/5/2026.

- Kế hoạch phối hợp số 50/KH-STP-CAT ngày 08/4/2026 giữa Sở Tư pháp tỉnh Thái Nguyên và Công an tỉnh Thái Nguyên về trực trợ giúp pháp lý trong điều tra hình sự; Quyết định số 971/QĐ-BTP ngày 09/4/2026 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp; Kế hoạch số 203/KH-UBND ngày 12/5/2026 của UBND tỉnh Thái Nguyên về trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi thuộc diện được trợ giúp pháp lý giai đoạn 2026 - 2030.