Hoàn thiện thể chế hướng dẫn nghiệp vụ trợ giúp pháp lý nhằm nâng cao hiệu quả công tác trợ giúp pháp lý

Phát biểu khai mạc Hội thảo, bà Vũ Thị Hường, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho biết, ngày 23/4/2026, tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý (Luật số 05/2026/QH16). Đây là dấu mốc có ý nghĩa quan trọng trong việc tiếp tục hoàn thiện thể chế về trợ giúp pháp lý, bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân, nhất là nhóm yếu thế trong bối cảnh mới. Đồng thời, Luật giao Chính phủ, Bộ Tư pháp ban hành văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành một số quy định của Luật. Vì vậy, để triển khai Luật số 05/2026/QH16, việc xây dựng các văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật trợ giúp pháp lý là yêu cầu cấp thiết, tạo điều kiện để Luật đi vào cuộc sống một cách đồng bộ, thống nhất kể từ ngày 01/01/2027.

Theo Phó Cục trưởng Vũ Thị Hường, sau gần 10 năm triển khai Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, công tác trợ giúp pháp lý đã khẳng định được vị trí, vai trò của mình trong đời sống kinh tế - xã hội, được Đảng, Nhà nước và nhân dân đánh giá cao. Đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý ngày càng được củng cố cả về số lượng và chất lượng, đạo đức và kỹ năng nghề nghiệp nâng cao, tập trung thực hiện nhiều vụ việc. Theo báo cáo của các địa phương, từ năm 2021-2025, các trợ giúp viên pháp lý đã thực hiện 185.529 vụ việc trợ giúp pháp lý, trong đó, hơn 80% là vụ việc tham gia tố tụng. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy có nhiều khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn cần được nghiên cứu tháo gỡ. Hội thảo lần này là diễn đàn để các địa phương nhìn nhận, đánh giá toàn diện kết quả triển khai các thông tư quy định chi tiết Luật Trợ giúp pháp lý và hướng dẫn nghiệp vụ trợ giúp pháp lý, chia sẻ kinh nghiệm, cách làm hiệu quả, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện các quy định hướng dẫn thi hành Luật Trợ giúp pháp lý số 11/2017 được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 05/2026.
 

Một số nội dung trọng tâm tại Hội thảo: (i) hoàn thiện quy trình, thủ tục lựa chọn, ký kết và thực hiện hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý với cá nhân luật sư, cộng tác viên trợ giúp pháp lý, tổ chức hành nghề luật sư, tổ chức tư vấn pháp luật; (ii) việc đăng ký tham gia trợ giúp pháp lý; (iii) vấn đề tập sự trợ giúp pháp lý; (iv) các vấn đề nghiệp vụ trợ giúp pháp lý như: giấy tờ chứng minh người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, yêu cầu trợ giúp pháp lý, thụ lý và từ chối thụ lý vụ việc trợ giúp pháp lý; trình tư, thủ tục thực hiện vụ việc tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng và đại diện ngoài tố tụng; thúc đẩy chuyển đổi số, liên thông dữ liệu chuyên ngành …

Nhiều kiến nghị “gỡ vướng” từ thực tiễn địa phương

Tại Hội thảo, các đại biểu thống nhất đánh giá hệ thống văn bản hướng dẫn hiện hành đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý trên phạm vi cả nước, góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý và bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế trong xã hội.

Tuy nhiên, cùng với yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính và đẩy mạnh chuyển đổi số, nhiều vấn đề thực tiễn mới đã đặt ra, một số quy định về nghiệp vụ trợ giúp pháp lý đã bộc lộ bất cập, đòi hỏi cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, hướng dẫn quy trình nghiệp vụ.

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là cơ chế huy động nguồn lực xã hội tham gia trợ giúp pháp lý thông qua việc ký kết hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý với cá nhân luật sư, cộng tác viên trợ giúp pháp lý và tổ chức hành nghề luật sư, tổ chức tư vấn pháp luật.

Đại diện các địa phương như thành phố Hồ Chí Minh, Tuyên Quang, Lạng Sơn và Đồng Tháp cho biết, việc huy động đội ngũ luật sư tham gia trợ giúp pháp lý thời gian qua đã góp phần bổ sung nguồn lực cho hoạt động trợ giúp pháp lý ở địa phương. Từ thực tiễn triển khai, các địa phương đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định liên quan đến việc lựa chọn, ký hợp đồng, phân công thực hiện vụ việc, đánh giá chất lượng và nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham gia thực hiện trợ giúp pháp lý.

Trong khi đó, đại diện Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước thành phố Hà Nội chia sẻ kinh nghiệm về việc xây dựng đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý có năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn để trực tiếp thực hiện hầu hết các vụ việc trợ giúp pháp lý phát sinh trên địa bàn. Theo đại diện Hà Nội, chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố then chốt quyết định chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý.

Mở rộng khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý cho người dân

Một nội dung khác nhận được nhiều ý kiến trao đổi là việc thành lập và tổ chức hoạt động Chi nhánh của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước theo quy định mới của Luật sửa đổi, bổ sung năm 2026. Đại diện Sở Tư pháp thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, trong điều kiện địa bàn quản lý ngày càng rộng, dân số đông và nhu cầu trợ giúp pháp lý không ngừng tăng lên, việc cho phép UBND cấp tỉnh chủ động xem xét, quyết định việc thành lập Chi nhánh sẽ tạo điều kiện thuận lợi để mở rộng mạng lưới cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý, đưa dịch vụ đến gần người dân hơn.
 

Về nghiệp vụ trợ giúp pháp lý, các đại biểu cũng trao đổi về yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý thông qua việc hoàn thiện quy trình nghiệp vụ, tăng cường năng lực đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý, theo dõi vụ việc trợ giúp pháp lý.

Đại diện Sở Tư pháp tỉnh Đồng Tháp đề nghị tiếp tục kế thừa những quy định hiện có liên quan đến đăng ký tham gia trợ giúp pháp lý, ký hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý và cơ chế huy động sự tham gia của các tổ chức hành nghề luật sư, tổ chức tư vấn pháp luật do các quy định này đang phát huy hiệu quả trong thực tiễn. Theo Sở Tư pháp Đồng Tháp, đây là giải pháp quan trọng nhằm tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý của người dân trong điều kiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và địa bàn quản lý có nhiều thay đổi.

Đẩy mạnh chuyển đổi số, liên thông dữ liệu trong hoạt động trợ giúp pháp lý

Một trong những nội dung trọng tâm được các đại biểu kiến nghị là việc ứng dụng công nghệ số trong giúp pháp lý. Theo đó, nhiều ý kiến đề xuất Bộ Tư pháp cần nghiên cứu, sớm ban hành hướng dẫn thống nhất việc số hóa hồ sơ vụ việc trợ giúp pháp lý, xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử đồng bộ, tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin giữa Trung tâm TGPL với các cơ quan, tổ chức có liên quan về khai thác thông tin, giấy tờ đối tượng được trợ giúp pháp lý từ cơ sở dữ liệu chuyên ngành, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, giảm quy trình giải quyết thủ tục hành chính và tạo thuận lợi cho người dân tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý.

Các đại biểu thống nhất cho rằng việc xây dựng Thông tư quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Trợ giúp pháp lý cần bám sát thực tiễn địa phương, bảo đảm tính khả thi, đồng bộ với yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý.
 

Phát biểu kết luận Hội thảo, lãnh đạo Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý ghi nhận và đánh giá cao các ý kiến đóng góp thẳng thắn, tâm huyết, trách nhiệm của các đại biểu. Những kiến nghị, đề xuất từ thực tiễn địa phương sẽ được tổng hợp, nghiêm túc nghiên cứu và tiếp thu trong quá trình xây dựng các văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Trợ giúp pháp lý.

Hội thảo là dịp để Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý tham vấn một số nội dung về nghiệp vụ, nhu cầu thực tiễn thi hành pháp luật về trợ giúp pháp lý ở địa phương, chuẩn bị cho việc nghiên cứu, xây dựng Thông tư quy định chi tiết và hướng dẫn nghiệp vụ trợ giúp pháp lý (dự kiến trình Lãnh đạo Bộ trong năm nay) để bảo đảm các quy định mới của Luật trợ giúp pháp lý sớm đi vào cuộc sống, góp phần nâng cao năng lực quản lý nhà nước, nâng cao chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý, bảo đảm tốt hơn quyền tiếp cận pháp luật và công lý của người dân ở cơ sở.

Thu Hiền
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý